INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Cyryl Ratajski     

Cyryl Ratajski  

 
 
Biogram został opublikowany w 1987 r. w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ratajski Cyryl, pseud.: Górski, Wartski, Wrzos, Profesor, Celestyn Radwański (1875–1942), prawnik, działacz polityczny i gospodarczy. Ur. 3 III w Zalesiu Wielkim koło Gostynia w rodzinie chłopskiej, był synem Wojciecha i Teofili z Filipowskich.

R. zdał maturę jako wyróżniający się uczeń w Gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu (1896); w okresie szkolnym był czynny w Tow. Tomasza Zana. W l. 1896–1900 studiował prawo na uniwersytecie berlińskim. Po odbyciu w r. 1905 praktyki sądowej w Torgau, Naumburgu i Berlinie został wpisany na listę obrońców sądowych i osiadł w Raciborzu, gdzie otworzył kancelarię adwokacką. Zaangażował się w obronę polskości na Śląsku Opolskim. Związał się z Polskim Tow. Demokratycznym (PTD). Integrował środowiska polonijne, występował na wiecach, działał w polskich komitetach wyborczych, brał udział w ustalaniu list Polaków, kandydatów na posłów do parlamentu Rzeszy z terenów Śląska. W r. 1909 wszedł wraz z Wojciechem Korfantym do Rady Głównej PTD. W r. 1911 przeniósł się wraz z żoną i synem do Poznania, gdzie jako współwłaściciel zaczął kierować fabryką nawozów fosforowych swego zmarłego teścia Romana Maya (zob.). Otworzył też kancelarię adwokacką w Poznaniu przy pl. Wilhelma.

R. był zapalonym turystą. W okresie pobytu w Raciborzu kupił parcelę na górze Rapiczce (1909) i dał tym początek budowie pierwszego polskiego schroniska w Beskidach. W r. 1910 został wybrany na prezesa założonego przez siebie Polskiego Tow. Turystycznego «Beskid» w Raciborzu i Cieszynie. Po przyjeździe do Poznania wiele czasu i niemałe środki przeznaczył na propagowanie krajoznawstwa. Wespół z Bernardem Chrzanowskim powołał do życia (17 VI 1913) Tow. Turystyczne w Poznaniu ze statutowym obszarem działania na Poznańskie, Pomorze, Śląsk, Warmię i Mazury. Poczynania ówczesne w dziedzinie krajoznawstwa były zresztą związane z akcją polityczną, m. in. z propagowaniem mniej znanych regionów Polski. Również z inspiracji R-ego utworzono w obrębie Tow. Turystycznego sekcję miłośników miasta Poznania (26 V 1914), która w niepodległej Polsce przekształciła się w Tow. Miłośników Miasta Poznania (14 XII 1922). Ok. r. 1916 wstąpił R. do Ligi Narodowej. W listopadzie 1918, w czasie formowania się struktury Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej (NRL), R. objął kierownictwo Wydziału Przemysłowo-Handlowego Komisariatu. W marcu 1919 z ramienia tego Komisariatu został delegowany do Paryża, celem złożenia Komitetowi Narodowemu Polskiemu sprawozdania z rozwoju wydarzeń na ziemiach byłego zaboru pruskiego. Od 19 VII 1919 był zastępcą komisarza i szefem Wydziału Politycznego NRL w Poznaniu. W pierwszych latach niepodległości dużo uwagi poświęcił R. rozwojowi nauki w Poznaniu, w tym Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk (PTPN), którego członkiem był już przed wojną, w l. 1918–20 generalnym sekretarzem, a następnie (do r. 1937) podskarbim zarządu PTPN; w r. 1925 otrzymał godność honorowego członka PTPN. Był żarliwym orędownikiem założenia uniwersytetu. W grudniu 1918 na posiedzeniu NRL wystąpił z wnioskiem o otwarcie tej uczelni. Współdziałał z pierwszym jej rektorem prof. Heliodorem Święcickim. Wspierał finansowo powstający uniwersytet i wzbogacał jego biblioteczne zbiory.

W kwietniu 1922 działacze endeccy mający większość w Radzie Miejskiej zaproponowali kandydaturę R-ego na prezydenta miasta. R. został wybrany i urzędowanie objął 27 IV t. r. Gdy na początku listopada 1924 premier Władysław Grabski zaproponował mu tekę ministra spraw wewnętrznych, R. wziął urlop z funkcji prezydenckich i od 17 XI 1924 do 15 VI 1925 był ministrem spraw wewnętrznych. Po otrzymaniu dymisji powrócił do pracy na stanowisku prezydenta Poznania. Był rzutkim i utalentowanym organizatorem życia gospodarczego miasta, dalekowzrocznym w planach, wytrwałym w osiąganiu celów. Mimo ogólnych trudności finansowych i szczupłej bazy wyjściowej, umiał skierować wysiłki przemysłu, rzemiosła i administracji w kierunku rozbudowy i modernizacji miasta, na ożywienie rynku i rozwój nauki i kultury. Inicjował, projektował i zapalał swym optymizmem. Cieszył się zaufaniem szerokich kręgów ziemiaństwa, burżuazji i drobnomieszczaństwa Poznania. Zdobył sobie w społeczeństwie autorytet i popularność. Za jego prezydentury Poznań powiększył się dwukrotnie. W r. 1925 przyłączono doń okoliczne gminy: Dębiec, Główną, Komandorię, Naramowice, Rataje, Starołękę, Sołacz, Winiary i Golęcin. Usunięto pruskie obwarowania i pomniki. Unowocześniono ulice i ciągi komunikacyjne. Przebudowano plac Wolności. Zbudowano wodociągi, elektrownię, spalarnię śmieci i gazownię. Wzniesiono most na Warcie im. Bolesława Chrobrego (1925) i dwa mosty kolejowe. Rozbudowano sieć tramwajową i port rzeczny. Powstał stadion, szpitale, przytułki, schroniska, łaźnie miejskie, sierocińce i in. Założono w mieście parki. Otwarto palmiarnię (1926), ogród botaniczny (1925). W r. 1927 uruchomiono radiostację. W krótkim czasie stał się Poznań nowoczesną aglomeracją. Wielkie zasługi położył R. w zorganizowaniu wespół ze Stanisławem Wachowiakiem Powszechnej Wystawy Krajowej (19 V – 30 IX 1929), która miała światowy rozgłos. Przy tej okazji Poznań poważnie zyskał w gospodarce komunalnej; powstały nowe ulice, place, budynki, hotele, pomniki, Dworzec Zachodni, Dom Akademicki, hotel «Polonia», gmach Wyższej Szkoły Handlowej i in., nastąpiło dalsze poszerzenie sieci tramwajowej.

Był też R. mocno zaangażowany w życiu gospodarczym. Prócz zarządzania współnależącą do niego firmą R. Maya pełnił w l. 1922–34 funkcję prezesa rad nadzorczych: Poznańskiej Kolei Elektrycznej, Komunalnego Banku Kredytowego oraz Zachodnio-Polskiego Tow. Kredytu Miejskiego. Poza tym był przewodniczącym (1926) Komitetu Organizacyjnego Radia Poznańskiego, a następnie kuratorem «Radia Poznańskiego» (1926–39), prezesem Rady Administracyjnej «Żeglugi Polskiej», Kuratorium Fundacji «Nauka i Praca», a nadto członkiem międzynarodowych organizacji samorządowych. Wystąpienia publiczne R-ego budziły zaciekawienie; mówił pięknie, z oratorską swadą. Drukiem zostały wydane jego Mowy. 1922–1928 (P. 1929) i Mowy 1929–1933 (P. 1934).

W r. 1933 R. przeżył regres zaufania dla swej działalności, którego głównym źródłem stało się 70-milionowe zadłużenie miasta spowodowane wystawą. Widoczne było również, że R. nie potrafi opanować w Poznaniu dotkliwych przejawów kryzysu gospodarczego, bezrobocia i głodu mieszkaniowego. Niechęć do niego zaczęły ostro wyrażać także kręgi młodych w Stronnictwie Narodowym. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) odmówiło aprobaty na dalsze sprawowanie przezeń funkcji. R. złożył urząd prezydenta (26 IV 1934) na krótko. Władze centralne nie zatwierdziły wyboru jego następcy i w związku z tym Rada Miejska wybrała R-ego ponownie na prezydenta (26 VI 1934). Wybór ten nie został jednak zaakceptowany przez MSW i dn. 1 X 1934 R. musiał ustąpić. Otrzymał wówczas godność obywatela honorowego Poznania i medal pamiątkowy.

W l. 1934–9 R. prowadził ruchliwą działalność w kręgu centrowej opozycji antyrządowej zwanej Frontem Morges; utrzymywał bliskie kontakty z czołowymi osobistościami politycznymi, m. in. z Wojciechem Korfantym, Władysławem Sikorskim, Wincentym Witosem. Wstąpił do nowo powstałego (10 X 1937) Stronnictwa Pracy (SP), został wybrany 15 V 1938 na prezesa Zarządu Wojewódzkiego SP w Poznaniu. Jesienią 1937 znajdował się w składzie delegacji, która udała się do prezydenta Ignacego Mościckiego z protestem przeciwko rządowym represjom za udział w strajku chłopskim w sierpniu 1937 oraz z żądaniami dokonania szerszych demokratycznych zmian politycznych w kraju. Dn. 30 III 1939 był członkiem opozycyjnej delegacji, w skład której wchodzili wybitni uczeni i działacze polityczni (Franciszek Bujak, Stanisław Estreicher, Stanisław Grabski, Stefan Glaser, Zygmunt Lasocki, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Pigoń), która przedłożyła prezydentowi Mościckiemu postulaty związane z zagrożeniem wewnętrznym i zewnętrznym Polski.

Po wybuchu drugiej wojny światowej i opuszczeniu Poznania przez władze objął R. 5 IX 1939 na życzenie delegacji obywatelskiej urząd komisarycznego prezydenta miasta, wezwał mieszkańców do zachowania spokoju, ostrzegł ludność przed wystąpieniami przeciwko wkraczającym wojskom niemieckim oraz wydał liczne decyzje normalizujące życie w mieście. Dn. 12 IX 1939 przekazał w Ratuszu władzę nad miastem dowództwu oddziałów Wehrmachtu. Niemiecki dowódca poznańskiego okręgu wojskowego Alfred von Vollard-Bockelberg zażądał od R-ego wyznaczenia zakładników; R. odmówił zgłaszając w zamian siebie. Dn. 14 IX 1939 opuścił Poznań i osiadł w Puszczykowie. Na początku 1940 r. został wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa. Początkowo przebywał w Kieleckiem. Jesienią 1940 przeniósł się do Warszawy, gdzie pod przybranym nazwiskiem Celestyna Radwańskiego przeszedł do konspiracji. Dekretem premiera W. Sikorskiego z dn. 3 XII 1940 został mianowany głównym delegatem rządu RP na Generalne Gubernatorstwo z siedzibą w Warszawie. Dn. 14 XII t. r. objął urząd delegata. Jego nominacja wywołała protest socjalistów (WRN-Wolność, Równość, Niepodległość) i Stronnictwa Ludowego (SL). Oba te stronnictwa wysuwały na delegata rządu Jana Piekałkiewicza, zaś R-ego jedynie na drugiego zastępcę delegata. Zarzucano R-emu m. in., że nie reprezentuje żadnego kierunku społeczno-politycznego. Chodziło też o to, że wbrew postulatom SL nominacja ta utrwalała podział kraju na trzy delegatury. Wreszcie zastrzeżenia budziła sama osoba R-ego, że ze względu na wiek (65 lat) nie jest zdolny do zrozumienia przeobrażeń społecznych (uznawano jednocześnie jego prawość i patriotyzm).

Na stanowisku delegata R. dał początek polskiej podziemnej administracji cywilnej, organizując departamenty w zakresie spraw wewnętrznych, informacji i prasy, tajnej oświaty i kultury, opieki społecznej, sprawiedliwości, skarbu, przemysłu i handlu, samorządu terytorialnego i in. Doprowadził do regularnej publikacji rządowego organu prasowego na kraj pn. „Rzeczpospolita Polska” (1 numer ukazał się 15 III 1941). Uporządkował profile tematyczne rządowej prasy konspiracyjnej. Utrzymywał łączność kraju z rządem, systematycznie i obszernie informował władze emigracyjne o sytuacji w kraju, słał do Londynu kurierów, niezliczone ilości depesz, sprawozdań, opinii, ekspertyz obrazujących stan okupowanej Polski i działalność «państwa podziemnego». Usuwał z podziemia, zgodnie z zaleceniami gen. Sikorskiego, działaczy sanacyjnych i przeciwstawiał się tendencjom opanowania Delegatury przez poszczególne stronnictwa. Był przeciwnikiem niezależności wojska w konspiracji i dążył do podporządkowania Delegaturze rozbudowanego aparatu wojskowego Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej. Pod względem politycznym reprezentował stanowisko SP. Po zawarciu umowy polsko-radzieckiej 30 VII 1941 depeszował do ambasadora Stanisława Kota: «Uważam układ polsko-rosyjski bez żadnych zastrzeżeń za bardzo poważny dla Narodu Polskiego. Sądzę, że w przyszłych dziejach polskich zaważy on, jako akt mądry i dalekowzroczny». W rezultacie upartych dążeń stronnictw (przede wszystkim SL a także WRN) do zmiany delegata, premier Sikorski udzielił 5 VIII 1924 R-emu dymisji. Następca J. Piekałkiewicz przejął urząd od R-ego 17 IX t. r., już jako główny delegat rządu na całą Polskę. Wkrótce potem 19 X 1942, R. zmarł w Warszawie, pochowany został (pod nazwiskiem Celestyna Radwańskiego) na cmentarzu Powązkowskim. Dn. 3 IX 1963 ekshumowane szczątki złożono na cmentarzu zasłużonych na Wzgórzu Św. Wojciecha w Poznaniu. R. był odznaczony Orderem Polonia Restituta I i II kl., francuską Legią Honorową III kl., czeskim orderem Białego Lwa, orderem Virtuti Militari V kl. (nadanym przez gen. W. Sikorskiego).

R. był żonaty (od r. 1908) ze Stanisławą May, z którą miał dwóch synów: Ziemowita (1908–1985), inżyniera elektryka, pracownika Instytutu Technicznego Lotnictwa w Warszawie, podczas wojny i po jej zakończeniu pracownika kilku przedsiębiorstw przemysłu lotniczego w Anglii i w USA, wynalazcę i publicystę technicznego, i Kordiana (1912–1944), który zginął w powstaniu warszawskim.

Pamięć R-ego uczczono w Warszawie tablicą pamiątkową na frontonie domu, w którym żył i zmarł przy ul. Filtrowej 7 (odsłoniętą w listopadzie 1982) oraz w Poznaniu ulicą jego imienia i tablicą pamiątkową na froncie willi, w której mieszkał, przy ul. Chopina 3.

 

Peretiatkowicz, Współcz. Enc. Życia Polit. (fot. na s. 45); W. Enc. Powsz. (PWN); Album sterników państwa pol., s. 148, 149 (fot.); Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; PSB (Jan Piekałkiewicz); Who’s who in Central and East Europe 1933/4, Zurich 1935; toż, 1935/6, Zurich 1937; Wpol. Słown. Biogr.; – Bujak W., Zarys działalności Stronnictwa Pracy w latach 1937–1938. Cz. 1 „Zesz. Nauk. Akad. Górn.-Hutn.”, Nr 271: Zagadnienia Społ. Polit. Z. 31: 1971 s. 89; Cmentarz zasłużonych na Wzgórzu Św. Wojciecha w Poznaniu, P. 1981; Dołęga-Modrzewski S., Polskie państwo podziemne, Londyn 1959; Duraczyński E., Kontrowersje i konflikty 1939–1941, W. 1977; tenże, Stosunki w kierownictwie podziemia londyńskiego, W. 1979; Dziesięciolecie Polski Odrodzonej (fot.); Gruszka J., Polski ośrodek narodowy w Raciborzu, Wr. 1970 s. 134–8, 142–3, 149 (fot. zbiorowa po s. 152); Kołodziejczyk A., Cyryl Ratajski. 1875–1942, P. 1986; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964; Księga pamiątkowa miasta Poznania, P. 1929 (fot.); Madajczyk C., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, W. 1970 I; Majchrowski M., Stronnictwo Pracy. Działalność polityczna i koncepcje programowe. 1937–1945, Kr. 1979 s. 58, 60; Nawrocki S., Poznań w pierwszych dniach wojny, „Przegl. Zachodni” 1972 nr 1; Powszechna Wystawa Krajowa w Poznaniu w roku 1929, P. 1930 I (fot. po s. 64); Serwański E., Wrzesień 1939 w Wielkopolsce, P. 1966; Szarota T., Stefan Rowecki „Grot”, W. 1983; Szymankiewicz Z., Poznań we wrześniu 1939, P. 1985 (fot); Terej J. J., Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Wyd. 2, W. 1979; Trzeciakowski L., Cyryl Ratajski, „Tyg. Zachodni” 1960 nr 6; Wojtas A., Działalność polityczna ludowców w okresie drugiej wojny światowej, W. 1979 I; – Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, Wr. 1974 III, IV; Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, Londyn 1970–8 I–II; Bór-Komorowski T., Armia Podziemna, Londyn 1951; Korboński S., Polskie państwo podziemne, Paryż 1975; Kulski J., Z minionych lat życia 1892–1945, W. 1982; Michalewski J., Relacja, „Zesz. Hist.” Z. 26: 1973 s. 57–115; Popiel K., Na mogiłach przyjaciół, London 1966; Reiterowa A., „Pan profesor”. Wspomnienia z lat 1941–1942 o Cyrylu Ratajskim (fragment pamiętnika), „Więź” 1965 nr 2; Rocznik informacyjny o spółkach akcyjnych w Polsce, W. 1929 nr 76, 398, 489; Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu, W. 1938 nr 167, 5018, 14157; Wachowiak S., Czasy, które przeżyłem. Wspomnienia z lat 1890–1939, W. 1983; Zaremba Z., Wojna i Konspiracja, Londyn 1957; – „Stolica” 1983 nr 5 (fot. tablicy); – Relacje i materiały Ignacego Kaczmarka, Zdzisława Hawelskiego, Ziemowita Ratajskiego i Karola Potrzebowskiego.

Marian Olszewski

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Adam Ruszczyński

1875-12-19 - 1930-09-05
adwokat
 

Leon Zdzisław Stroiński

1921-11-29 - 1944-08-16
poeta
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.