INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Edward Aleksander Raczyński     

Edward Aleksander Raczyński  

 
 
1847-01-21 - 1926-05-07
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Raczyński Edward Aleksander (1847–1926), latyfundysta, kolekcjoner i mecenas sztuki. Ur. 21 I w Dreźnie, był synem naturalnym Rogera (zob.) i Zenaidy z Hołyńskich Lubomirskiej, żony Kazimierza (zob.). Uznała go za syna Maria Gottschall, poślubiona przez ojca w tym wyłącznie celu.

Początkowo R. wychowywał się Rogalinie, guwernerem jego był Stefan Pawlicki, późniejszy filozof i zakonnik. Odziedziczył po ojcu burzliwe i ekscentryczne usposobienie. Przejęty kultem powstań narodowych, w r. 1863 usiłował uciec z Berlina, gdzie przebywał, do partyzantki. W r. 1864, po śmierci ojca, wysłany został przez swoich opiekunów Jana Działyńskiego i Kajetana Morawskiego (z Jurkowa) do gimnazjum we Wrocławiu, ale uciekł stamtąd z kolegą Rogerem Ziołeckim do Turcji, gdzie zaciągnęli się do kozaków Sadyka Paszy (Michała Czajkowskiego) i przebywali tam 3 miesiące. Odszukany przez K. Morawskiego przy pomocy pruskiego konsulatu w Konstantynopolu, dokończył nauki gimnazjalne i zdał maturę w r. 1866 w Ostrowie Wpol. Udał się do Francji, chcąc wstąpić do akademii wojskowej w St. Cyr, ostatecznie podjął studia prawnicze w Paryżu. W r. 1867 zaciągnął się do żuawów papieskich i został ciężko ranny pod Mentaną. Odnaleziony po dwóch dniach na polu bitwy, uratowanie życia zawdzięczał opiece ciotki, księżnej Zofii z Branickich Odescalchi (zob.) w Rzymie. Wróciwszy do Paryża znalazł oparcie w domu przyjaciela ojca Ksawerego Branickiego. Zdobył rozgłos romansem z jedną ze słynnych kurtyzan II Cesarstwa, zdaje się z Delphiną Delizy.

Fortunę swą (Rogalin w pow. śremskim, Brzeźnicę z przyległościami w pow. ropczyckim) nadszarpnął wskutek rozrzutności i zaniedbania majątków w kraju (sprzedać musiał klucz Dakowy-Mokre). Usiłował ją odbudować i powiększyć, angażując się w przedsięwzięcia niemal awanturnicze. Udał się do Indochin, gdzie zamierzał zorganizować fabryczną produkcję jedwabiu, lecz zakończyła się ona niepowodzeniem, gdyż został oszukany przez wspólnika.

W l. 1869–74 R. przebywał, z przerwami, w Chile, zachęcony przez przyjaciela, inżyniera górniczego Ch. Vattiera do wznowienia eksploatacji opuszczonych kopalń złota w Andach koło Valparaiso ale i to nie dało spodziewanych elektów. W r. 1870, na wiadomość o klęsce pod Sedanem, przybył do Francji i wziął udział w wojnie, walcząc jako zwykły żołnierz pod nazwiskiem Roger w armii Loary, m. in. w bitwie pod Anis. Pozostał w wojsku aż do końca wojny. W r. 1874 R. wrócił do kraju dla ratowania majątku rogalińskiego, zagrożonego bankructwem. W Krakowie, gdzie znalazł pomoc u swej ciotki (późniejszej teściowej) Katarzyny Adamowej Potockiej (zob.), zrobił furorę towarzyską jako czarujący kawaler, owiany żołnierską i podróżniczą legendą. Uwieńczył go Matejko w „Bitwie pod Grunwaldem” (młodzieniec z brodą i głową przewiązaną skrwawioną chustą – w dolnej części prawej strony obrazu). R. ogłosił trzy artykuły o tematyce politycznej w „Przeglądzie Polskim” (m. in. nie podpisany pt. Reformy i reformatorowie w Królestwie Polskim 1861–72 t. 1 s. 35–67).

Dn. 9 IV 1877 R. ożenił się z Marią z Krasińskich, córką Zygmunta (zob.). Owdowiały w r. 1884, ożenił się 30 VI 1886 z Różą z Potockich, wdową po swoim szwagrze Władysławie Krasińskim. Osiadł wówczas w Galicji. Próbował działalności na polu politycznym: w l. 1889–95 był posłem z kurii wiejskiej z okręgu Nowy Targ do Sejmu Krajowego. Uchodził za dobrego mówcę. Bardziej jednak pasjonowały go sztuki piękne. Zasłynął jako znawca i kolekcjoner malarstwa, bywał co roku na Salonie Paryskim i miał tam wyrobioną pozycję jako krytyk (nie docenił wszakże impresjonistów). W l. 1892–5 przeprowadził gruntowną renowację pałacu w Rogalinie, powierzając kierownictwo prac Zygmuntowi Hendlowi. Przez lata gromadził płótna malarzy polskich i obcych, głównie francuskich, tworząc jedną z największych i najpiękniejszych galerii na ziemiach polskich. Liczyła ona prawie 500 dzieł, w tym płótna Rembrandta, van Gogha, Ménarda, Besnarda, Matejki, Malczewskiego, Podkowińskiego, Wyczółkowskiego, Fałata. Wbrew pierwotnym planom umieszczenia jej w Poznaniu, w obawie, by galerii nie przejęły władze pruskie, umieścił zbiory w Rogalinie, gdzie w l. 1910–12 wybudował wg projektu Mieczysława Powidzkiego osobny pawilon przy pałacu. Roztaczał mecenat nad wieloma artystami, m. in. nad Jackiem Malczewskim. Wzbogacił znacznie księgozbiór w Rogalinie, zwłaszcza w zakresie literatury i wydawnictw artystycznych w językach niemieckim, francuskim i angielskim. Od r. 1879 był członkiem Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk. Od r. 1895 (z przerwą w l. 1913–18) był prezesem Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Od r. 1924 R. prezesował Krakowskiemu Instytutowi Sztuk Pięknych, w t. r. wszedł w skład komitetu redakcyjnego czasopisma „Sztuki Piękne”. Odznaczony był orderem Piusa IX i medalem bene merenti. Od Piusa X otrzymał tajną szambelanię di spada a cappa. Zmarł 7 V 1926 w Krakowie, pochowany został w mauzoleum rodzinnym Raczyńskich w Rogalinie.

Pierwsza żona R-ego Maria Beatrix (24 VII 1850 – 24 VIII 1884), najmłodsza córka Zygmunta Krasińskiego i Elizy z Branickich, była obdarzona bogatą wyobraźnią i darem poetyckim, ale jej twórczość nie wyszła poza krąg towarzyski. W r. 1872 podobno zabiegał o jej rękę król Szwecji Karol XV, którego nagły zgon jakoby plany te przekreślił. Małżeństwo R-ego z nią okazało się nieudane, gdyż Maria zdradzać poczęła objawy choroby psychicznej, opuściła męża, zabierając małoletniego syna, przebywała we Włoszech, głównie w Wenecji, pogrążona w romansach i morfinizmie. Zmarła w Trydencie. Z tego małżeństwa R. miał syna Karola (zob.). Z drugiego małżeństwa z Różą z Potockich (zob. Raczyńska Róża) miał synów: Rogera Adama (zob.) i Edwarda Bernarda (nr. 1891), dyplomatę, ambasadora polskiego w Londynie od r. 1934, działacza emigracyjnego po drugiej wojnie światowej, autora wspomnień dyplomatycznych i rodzinnych.

 

Portret R-ego przez Jacka Malczewskiego (olej, 1903, własność Muz. Narod. w P.), reprod. w: Puciata-Pawłowska J., Jacek Malczewski, Wr.–W.–Kr. 1968; – Stankiewicz M., Spis przedmiotów zawartych w stu tomach Przeglądu Polskiego 1860–1891, Kr. 1891; Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol.; Słown. Pracowników Książki Pol.; Swieykowski, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych (fot.); Wpol. Słown. Biogr., s. 608; Borkowski Dunin J. S., Genealogie żyjących utytułowanych rodów polskich, Lw. 1895 s. 515; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., II; Żychliński, XV 282–3; Katalog korespondencji Działyńskich, Zamoyskich i rodzin spokrewnionych ze zbiorów Biblioteki Kórnickiej XVII–XX w., Wr. 1972; Pawlaczyk M., Pałac w Rogalinie, muzeum wnętrz, galeria malarstwa, Przewodnik, P. 1978 Wyd. 2., s. 23–5, 40, 54; – tenże, Portrety Raczyńskich, „Studia Muz.” [T.] 14: 1984 s. 81–126; Pol. życie artyst. w l. 1890–1914; toż w l. 1915–39; Veritate et Scientia. Księga pamiątkowa w 125 lecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, W. 1982 s. 216; Wojtkowski A., Edward Raczyński i jego dzieło, P. 1929; – Chłędowski K., Pamiętniki, Wr. 1951; Grzymała-Siedlecki A., Niepospolici ludzie w dniu swoim powszednim, Kr. 1962; Jackowski T. G., W walce o polskość, Kr. 1972; Libelt K., Listy, W. 1978; Morawski K., O Kazimierzu Morawskim, Kr. 1973; Motty M., Przechadzki po mieście, W. 1957; Raczyński E., Pani Róża, Londyn 1909 (fot.); tenże, Rogalin i jego mieszkańcy, Londyn 1964; Szematyzmy Król. Galicji, 1890–5; Wasylewski S., Czterdzieści lat powodzenia, Wr. 1959; – „Czas” 1926 nr 108, 109; „Dzien. Pozn.” 1926 nr 106; „Głos Narodu” 1926 nr 105, 106, 107; „Kur. Pozn.” 1926 nr 216; „Rzeczpospolita” 1926 nr 125; B. Jag.: rkp. 6829 II, 7728 III, 8699 III t. 5, 9015 III t. 14; B. Narod.: rkp. 10254 z. 1 s. 78; B. PAN w Kr.: rkp. 1922, 2217, 4526.

Jerzy Pietrzak

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

  więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Franciszek Brodniewicz

1892-11-29 - 1944-08-14
aktor filmowy
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Juliusz Marcin Edward Machlejd

1866-11-22 - 1936-11-15
pastor
 
 

Władysław Tarnowski h. Leliwa

1836-06-04 - 1878-04-19
hrabia
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.