INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
  Ferdynand     

Ferdynand  

 
 
1655-11-02 - 1737-05-04  
Biogram został opublikowany w 1948 r. w VI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ferdynand ks. kurlandzki (1655–1737), siódmy i ostatni z rodziny Kettlerów, ur. 2 XI jako młodszy syn ks. Jakuba i Ludwiki Karoliny, córki Jerzego Wilhelma, elektora brand. Młodość spędził w rodzinnej Mitawie, a potem na dworach: w Berlinie, Wiedniu, Hamburgu, w podróżach zdobywając wiedzę i obycie. Od 1675 był pułkownikiem w służbie brandenburskiej; w ll. 1675–9 brał udział w kampanii szwedzkiej. Testamentem ojcowskim z r. 1677 otrzymał wyspę Tobago w Ameryce środkowej, składy towarowe w afrykańskiej Gambii, zdobyte przez ojca w zamorskim handlu, dziesięć okrętów, a nadto roczną pensję. W r. 1683 w układzie zatwierdzonym przez króla Jana III cały spadek przejął jego brat Fryderyk Kazimierz, spłaciwszy wpierw F-a. Jako młodszy brat panującego ks. kurlandzkiego Fryderyka Kazimierza (1683–98), został dopuszczony wraz z bratem Aleksandrem 25 III 1683 do złożenia przysięgi wierności królowi i Rzpltej. Jako siostrzeniec w. elektora brandenburskiego z bratem Aleksandrem w r. 1684 przyprowadził królowi Janowi 2000 brandenburskich rajtarów na wojnę turecką. Obaj bracia przywiedli wówczas również własne pułki. W dwa lata później ponownie spieszył F. z bratem Aleksandrem oraz z kontyngentem brandenburskiego żołnierza i 840 piechoty i dragonii kurlandzkiej z pomocą Lidze św. Obaj bracia wzięli czynny udział w walce: Aleksander 6 VIII zginął pod Budą, a F. zdobył opinię walecznego rycerza. W sierpniowej kampanii r. 1686 F. walczył tak energicznie z generałmajorem Zamoyskim o komendę nad cudzoziemskim żołnierzem, że dopiero areszt hetmański na obu nałożony zapobiegł pojedynkowi w obozie. 15 VIII bawił jeszcze pod Mohaczem; wziął wówczas udział w ataku na namioty wezyrskie, tracąc konia pod sobą i biorąc do niewoli jakiegoś baszę. Całą tę kampanię odbył w głównej kwaterze elektora, zyskując duże doświadczenie wojenne.

Rycerski duch F-a zyskał uznanie w oczach rodziny Sobieskich; może już wtedy zdobył stopień generał-lejtnanta w polskiej armii. Z wiosną r. 1687, bawiąc jeszcze na Węgrzech F. podjął się bezskutecznej misji swatania królewicza Jakuba w Berlinie z Ludwiką Karoliną Radziwiłłówną, młodą i bogatą z domu, wdową po margrabi brandenburskim Ludwiku. W r. 1691 widzimy F-a znowu na wyprawie wojennej króla Jana III z wojskiem w sile 600 ludzi nie bardzo odzianych. W ogóle, jak zachowane rachunki wojskowe wskazują, był w armii polskiej wraz z swym pieszym regimentem nieprzerwanie od 1 II 1687. Kiedy w styczniu r. 1698 zmarł najstarszy syn i następca rzutkiego ks. Jakuba, ks. Fryderyk Kazimierz, tron kurlandzki winien był przypaść jego małoletniemu synowi Fryderykowi Wilhelmowi (1692–1711). O regencję w imieniu owego księcia wybuchł spór między jego stryjem, ks. F., jego matką Elżbietą Zofią, córką w. elektora brandenburskiego, a najwyższymi radcami kurlandzkimi (supremi consiliarii, Oberrath), którzy powoływali się na »Formula regiminis Curlandiae« z r. 1614, przewidującą regencję w rękach czterech radców. Udało się wówczas F-owi już 18 II 1698, jako polskiemu oficerowi, wbrew prawu zresztą, uzyskać od Augusta Mocnego reskrypt mianujący go opiekunem małoletniego Fryderyka Wilhelma i administratorem księstw Kurlandii i Semigalii (dux, tutor et administrator), za co odwdzięczył się królowi, śląc mu w marcu r. 1699 24.000 talarów w darze z okazji pokoju karłowickiego. Ale na skutek interwencji elektora brandenburskiego i matka wdowa Elżbieta Zofia została współopiekunką i jedyną wychowawczynią syna; stąd źródło długotrwałych nieporozumień o dochody z dóbr książęcych i administrację kraju.

Pierwsze lata wypełniły F-owi troski z likwidacją dziedzictwa brata związane; chciał sprzedać wyspę Tobago Anglikom, lecz skończyło się na jej stracie bez wykupu. Musiał też uspakajać szlachtę, która wystąpiła z 54 grawaminami przeciw księciu (omijanie praw, nieobsadzanie parafii, nadużycia sądowe, skarbowe). F. wziął czynny udział w wojnie północnej, stając zdecydowanie po stronie Augusta II i cara; poddał swą małą armię saskiemu gen. Steinau; sprawował nawet od 17 X 1700 do 26 IV 1701 naczelne dowództwo po Patkulu nad saskimi wojskami w Inflantach i Kurlandii; brał udział w oblężeniu Rygi. Jako administrator kraju zgodził się na koncentrację wojsk saskich pod Połągą, ich przemarsz ku Inflantom, a nawet na oddanie leż zimowych 1700/1. W tym czasie kontaktował się z Patkulem, który w grudniu r. 1700 przyrzekł F-owi interwencję u króla Augusta II w sprawie lenna. Po układzie birżańskim Augusta Mocnego z Piotrem W. ponownie wziął udział w wojnie i wraz z Patkulem i Steinauem dowodził Sasami w walkach nad Dźwiną. Na ten czas przypada udzielenie przez F-a 13 IV 1701 wyznawcom kościoła reformowanego prawa publicznego kultu w Mitawie, zatwierdzone przez króla polskiego w sierpniu tegoż roku. 19 VII 1701 był zmuszony po klęsce Sasów opuścić Kurlandię i udać się do Gdańska, a potem dalej do Kassel, do swej siostry, landgrafini heskiej, żegnając Kurlandię na zawsze. Na przekór Karolowi XII został F. uznany przez Augusta II za jedynego regenta Kurlandii. Gdy w listopadzie r. 1709 najwyżsi radcy ogłosili 17-letniego Fryderyka Wilhelma pełnoletnim i wezwali go na tron, zakończyła się regencja F-a. Pomimo protestów F-a Fryderyk Wilhelm objął w marcu tron i 11 XI 1710 ożenił się z Anną Iwanówną, córką starszego brata Piotra W.; ale w styczniu r. 1711 młody małżonek już nie żył. Skoro okazało się, że młoda wdowa nie zostanie matką, wówczas prawa do tronu kurl. przejął niepożądany przez Kurlandczyków 56-letni F. Właściwie, nie uznał on żadnych aktów poprzednika i uważał, że panował bez przerwy od śmierci swego brata. Rządząc z odległego Gdańska przez swych pełnomocników, mało troszczył się o potrzeby kraju; dbał raczej o stałe dochody ze swych dóbr książęcych. Uparty i bezwzględny, przejęty zasadami absolutyzmu, nie znosił szlacheckiej samowoli i anarchii; pragnął ukrócić bezrząd i nieład w kraju, a nie mogąc tego dokonać legalnymi środkami, wybierał metody najgorsze, gwałtowne i surowe. Pozbawiony zdolności swego ojca, ks. Jakuba, zdala od kraju, tonąc w bezsile popadał w zgryźliwość, wyładowując swój żołnierski temperament w listach pełnych gróźb, upomnień i skarg oraz w długich procesach, zyskując, w rewanżu lekceważenie i nienawiść swych poddanych. Stworzony raczej na samowładcę, nie umiał być panem małego kraiku o tradycyjnych wolnościach; zrażał wyniosłością i oschłością, kopiąc przepaść między sobą i społeczeństwem. Ustawiczne spory ze szlachtą kurl. o dzierżawę majątków, o podatki, o zastawy dóbr, podsycały antagonizm do nieobecnego i tak już nie lubianego jako katolika, starego i jeszcze bezżennego księcia. Nie ustawały też zabiegi, by go usunąć. Tymczasem car zaraz po śmierci Fryderyka Wilhelma wysłał do Mitawy młodą wdowę Annę Iwanównę dla udaremnienia polskiej interwencji w Kurlandii; stąd wynikły poważne trudności w zbiedzonym kraju, gdyż Anna zajęła najlepsze dobra książęce w zastaw lub je wykupiła i nie dopuszczała do rządów ani F-a, ani radców kraju. Szlachta kurl. z »braterskiej konferencji« 12 III 1712 wysłała deputację do F-a z prośbą, by uznał zarządzenia zmarłego młodocianego księcia i zjawił się w kraju. F. nie skorzystał jednak z tej okazji zawarcia zgody z narodem i deputatów jako wysłanników nielegalnego zjazdu nie przyjął. Wysłał natomiast swych urzędników skarbowych po zaległe podatki. Również w stosunku do Rzpltej nie postępował szczerze; nieopatrznie odwlekał moment złożenia hołdu. Mimo to w marcu r. 1713 uzyskał u króla »mandatum in Curlandiam pro oboedientia Ferdinando Duci«. Kiedy stany kurl. domagały się usunięcia F-a, gdyż nie otrzymał jeszcze lenna i nie zamieszkał w kraju, król zdecydował się wysłać specjalną komisję do Kurlandii. Na jej czele stanął Aleksander Horain, biskup żmudzki. Komisja ta na skutek skarg szlachty kurl. w r. 1717 odjęła rządy F-owi i uznała tron kurl. wbrew intencjom króla za wakujący; tymczasem do chwili obioru nowego pana przekazała władzę w kraju radzie stanów kurl. Król niezadowolony z jej wyroków, według zalecenia sejmu postanowień komisji nie zatwierdził. F. oburzony decyzją komisji, nie przyjął jej decyzji i sposobił się do dochodzenia swych praw przed sądami relacyjnymi. Ponieważ F. był już w poważnym wieku (60 lat) i bezdzietnym, otwartą była sprawa jego następstwa lub powrót opróżnionego lenna do Rzpltej. August Mocny wysuwał zrazu ks. Jana Adolfa Sachsen-Weissenfels i uzyskał nań w zimie r. 1717 aprobatę cara Piotra za cenę małżeństwa Jana Adolfa z Anną Iwanówną. Ale nagle oziębienie stosunków polsko-rosyjskich udaremniło te plany. Wówczas jesienią r. 1718 car zgodził się wydać bratanicę za margr. Albrechta Fryderyka brunświcko-schwetskiego; natrafił jednak na zdecydowany opór Kurlandczyków i protesty Rzpltej, wzmocnionej i pogodzonej z królem na sejmie grodzieńskim r. 1718. Zyskiwał na tym F., któremu król zezwolił na złożenie hołdu nawet bez zwykłego ceremoniału. Ale i wówczas nie śpieszyło się F-owi do ojczyzny. Po śmierci Piotra W. Kurlandczycy podjęli plan wyboru własnego pana. Wbrew zarządzeniom króla rada najwyższa zwołała 26 VI 1726 nadzwyczajną sesję sejmu stanów kurl., które obrały następcą F-a ks. Maurycego saskiego, naturalnego syna Augusta II i hr. Aurory Königsmarck. Ponieważ Rosja nie chciała wzmacniania wpływów saskich w Kurlandii, dlatego wyboru Maurycego nie przyjęła i zareagowała wysłaniem wojska do Mitawy. Również August II nie udzielił swego zezwolenia i radził synowi wycofać się z honorem. Maurycy musiał kraj opuścić. Przeciw elekcji tej żywo protestował F., a na swego następcę polecił krewnego Jerzego, landgrafa hesko-kaselskiego. Na sejmie grodzieńskim r. 1726 zdecydowano, że po bezpotomnej śmierci F-a wcieli się Kurlandię do Rzpltej; F-owi zaś ze względu na jego wiek zezwolono na złożenie hołdu przez posła. Ale ponieważ nowy sejm kurl. pozostał wierny Maurycemu, z którym wiązał duże nadzieje, sprawę musiała rozstrzygnąć nowa komisja z Krzysztofem Szembekiem, bkpem warmińskim, na czele. Napotkała ona na duże trudności ze strony Rosji, która chciała udaremnić próby wcielenia Kurlandii do Rzpltej. Procesy F-a z bratanicami i stronnikami Maurycego zatamowały prace komisji na dłuższy czas. 16 IX 1727 sejm kurl. przyrzekł »unikać protekcji moskiewskiej«, wyrzekł się wreszcie Maurycego i zaprzysiągł wierność Rzpltej. Ostatecznie komisja ogłosiła 5 XII 1727 »Ordinatio futuri regiminis«. Spowodowała protesty F-a, na skutek których ten uparty starzec uzyskał od króla zatwierdzenie prawa rządzenia w Kurlandii.

Wstąpienie na tron rosyjski pretendentki do Kurlandii, Anny Iwanówny (1730), wytworzyło nową sytuację. Wówczas F. ożenił się 25 IX 1730 w 75. roku życia z 23-letnią ks. Joanną Magdaleną, córką zmarłego ks. Jana Jerzego Sachsen-Weissenfels, w nadziei doczekania się sukcesora, i wreszcie przyjął inwestyturę przez swego przedstawiciela Ferdynanda Fryderyka Gotharda Bülowa w dniu 25 II 1731 w Warszawie. W wojnie sukcesyjnej polskiej F. opowiedział się w grudniu r. 1734 za Augustem III, nie wziął jednak czynnego udziału w walkach. Sejm pacyfikacyjny warszawski w r. 1736 na prośby stanów kurl. i żądania carycy ostatecznie zdecydował, że po F-dzie Kurlandczycy będą mogli wybrać sobie nowego księcia. Wyczerpany walką z własnym narodem F. zmarł w Gdańsku 4 V 1737 w 82. roku życia jako ostatni męski potomek z rodziny Kettlerów na tronie kurl.

 

Enc. Org. XVI 482; W. Enc. Il. XXI 248–50, XLVI 648; Estr., XX 390; Słownik Geogr. Kr. Pol. IV 908; Gebhardi L. A., Geschichte des Herzogthums Kurland u. Semgallen, Halle 1789, 109–90; Cruse C. W., Curland unter den Herzögen, Mitau 1833 I Bd., 217–352; Helcel A., O dwukrotnym zamężciu księżniczki Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny, Kr. 1857; Weber C., Graf Moritz v. Sachsen 1864, Revue des deux mondes; Kantecki Kl., Potomkowie Krzyżaków, »Przew. nauk. i liter.« 1881 II; tenże, Komisja kurlandzka w 1727 r. »Przew. nauk. i liter.« 1882 I; Alkar, Tragikomedia kurl. z czasów saskich, Kr. 1893; Szujski, Dzieje Polski, s. II, t. IV, Kr. 1894, 309–14; Manteuffel G., Ks. Jakub Kurl. i jego następcy, »Przegl. Powsz.« 1896; Feldman J., Polska w dobie w. wojny półn. Kr. 1925, 124; Eckert W., Kurland unter dem Enfluss des Merkantilismus, Riga 1927; Chowaniec, Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w r. 1686, W. 1932, 25, 42, 59, 141; Konopczyński Wł., Dzieje Polski nowoż. 1936, II, 176–7, 189–91; Priesdorff K., Soldatisches Führertum, Hamburg 1937; Theiner A., Monuments historiques de Russie, Rome 1859, nr 347, 356; Nettelbladt Chr., Fasciculus Rerum Curlandicarum Primus, Rostochii 1729; Mienicki R., Diariusz walnej rady warsz. 1710 r., Wil. 1928; Ordinatio futuri regiminis ducatuum Curlandiae… ex Comitiis Grodn… Mitaviae 5 Dec. 1727 (DS Jagiell.); Privilegia et iura ducatuum Curlandiae, Varsoviae 1727 (DS Jagiell.); Helcel, Listy Sobieskiego do żony, Kr. 1860, III, 192, 193, 194; Załuski A. Chr., Epist. hist.-fam. I/2, 1229, III, 55–6; Lauda z. dobrzyńskiej, Acta hist. X, 70, 71; Tyszkiewicz R., Źródła do dziejów Kurlandii i Semigalii, Kr. 1870; Teka Podoskiego P. 1854–6, I, 210–1, 219–24, 230–5, 260–1, 268–9, II, 19, III, 54 i n., IV, 9–11, V, 274 i n. VI; Vol. Leg. VI, 301–2, 405–7, 502–46, 664; rkp Czart. 484, 491 (akta pruskie), 497 (akta kurl.), 523, 546, 550, 844, 2656, 2681; rkp Akad. Um. 333 (Curlandica), 392, 491.

Adam Przyboś

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.