INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Henryk Janusz Rajchman (Floyar-Rajchman)     

Henryk Janusz Rajchman (Floyar-Rajchman)  

 
 
Biogram został opublikowany w 1987 r. w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rajchman (Floyar-Rajchman; pierwotnie – do r. 1917 – Reichman) Henryk Janusz, pseud. Floyar (1893–1951), legionista, major dyplomowany WP, działacz polityczny, minister przemysłu i handlu, poseł na Sejm. Ur. 7 XII w Warszawie, pochodził z kupieckiej rodziny żydowskiej. Był synem Józefa Reichmana, komiwojażera w firmie «Fraget», i Anny z Winiarskich.

Do r. 1911 R. uczęszczał do VI Gimnazjum Filologicznego w Warszawie. Już wówczas rozpoczął działalność w Polskiej Partii Socjalistycznej, w związku z czym został na krótko aresztowany; to prawdopodobnie zadecydowało o przeniesieniu się w r. 1911 do Krakowa, gdzie zdał maturę w I Szkole Realnej. Od czerwca 1913 do sierpnia 1914 był członkiem Tow. «Strzelca» w Krakowie. W dn. 10 VIII 1914 wstąpił jako instruktor do oddziałów strzeleckich (późniejszej I Brygady Legionów Polskich) i używał wówczas pseud. Floyar. W dn. 10 XI t. r. został mianowany starszym sierżantem. Od 18 XII t. r. służył w 5 p. piechoty Legionów jako dowódca plutonu. Przeszedł cały szlak bojowy 5 p. piechoty. Odniósł ciężkie rany w bitwie pod Kostiuchnówką i przebywał od 4 VII 1916 do 20 VIII t. r. w szpitalu, po czym wrócił do swego pułku. W r. 1917 został oddelegowany do szkoły oficerskiej 5 p. piechoty w Ostrowiu Komorowie. Cały czas prowadził samokształcenie wojskowe z zakresu historii wojskowości, wojen wolnościowych, organizacji i doświadczeń armii europejskich. Po kryzysie przysięgowym przeszedł 30 XI 1917 do pracy konspiracyjnej w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Warszawie, gdzie działał do 1 XI 1918. Choroba zmusiła R-a do przerwania aktywnej działalności: od 1 XI 1918 do 31 XII 1919 przebywał w Zakopanem. Podjął w tym czasie studia jako słuchacz nadzwycz. na Wydziale Prawa UJ. W l. 1918/19–1919/20 zaliczył 4 semestry po czym studia przerwał. W dn. 1 I 1920 wstąpił ponownie do wojska w stopniu podporucznika. Był kolejno dowódcą kompanii podoficerskiej w 5 p. piechoty Legionów i referentem wyszkolenia w batalionie. Wg wystawionej mu wówczas opinii «posiadał wszystkie zalety doskonałego oficera bojowego». W dn. 23 XI 1920 przeszedł na stanowisko szefa oddziału I organizacyjno-materiałowego w dowództwie I dywizji piechoty Legionów, od 5 IV 1921 zastępował szefa sztabu, a od 1 V 1921 powrócił na szefa I oddziału. I tu zyskał wysokie oceny płk. Stefana Dąb-Biernackiego: zdolności organizacyjne «wybitne», «oficer nadzwyczaj inteligentny, chwytający każdą ideę w lot», przy tym «flegmatyczny i przez to trochę powolny w wykonaniu. W stosunku do ludzi i w charakterze, czasami surowy i przykry». W r. 1920 R. awansował na kapitana ze starszeństwem od 1 VI 1919. W tym okresie przeszedł na katolicyzm.

W l. 1921–3 studiował w Wyższej Szkole Wojennej. Po zamordowaniu prezydenta Gabriela Narutowicza należał do tej grupy piłsudczyków, która dn. 16 XII 1922 przejęła centralne ogniwa aparatu państwowego. Brał też udział w przygotowaniach do «akcji karnej» przeciwko odpowiedzialnym moralnie za zamordowanie Narutowicza przywódcom endeckim. Należał wówczas do tzw. Koc-grupy skupiającej działaczy POW z lat wojny i stanowiącej konspiracyjną organizację zwolenników Józefa Piłsudskiego w wojsku. Prawdopodobnie był też członkiem organizacji «Honor i Ojczyzna», zbliżonej do masonerii, a stanowiącej pomost między Koc-grupą a gen. Władysławem Sikorskim.

Po ukończeniu studiów w Wyższej Szkole Wojennej uzyskał R. przydział do sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu w Brześciu. W maju 1926 aktywnie uczestniczył w przewrocie kierowanym przez J. Piłsudskiego, będąc łącznikiem między różnymi oddziałami wojska. W t. r. przeszedł do pracy w Głównym Inspektoracie Sił Zbrojnych. W r. 1928 został oddelegowany do współpracy z Min. Spraw Wewnętrznych przy przygotowywaniu reorganizacji administracji państwowej i unifikacji prac samorządowych w dziedzinie gospodarczej. W t. r. został mianowany majorem Sztabu Generalnego ze starszeństwem od 1 I 1928. Od jesieni 1928 do r. 1932 przebywał w Tokio jako attaché wojskowy i morski. Obszar jego działań obejmował poza Japonią, Chiny, Mandżurię i Koreę. Do stanowiska tego Piłsudski przywiązywał duże znaczenie ze względu na rolę Japonii w ewentualnym konflikcie ze Związkiem Radzieckim. Praca ta dawała R-owi możliwości nawiązania wielu ważnych kontaktów z oficerami i politykami japońskimi, szczególnie gdy został dziekanem korpusu attachés wojskowych i morskich przy dworze cesarskim.

Po powrocie do kraju – z nieznanych powodów – R. przeszedł do służby cywilnej. W Min. Skarbu prowadził prace dotyczące organizacji przedsiębiorstw państwowych oraz uzdrowienia stosunków finansowych w prywatnych przedsiębiorstwach przemysłowych. W dn. 5 XII 1933 został powołany na stanowisko wiceministra przemysłu i handlu i szefa Biura Inspekcji w Min. Przemysłu i Handlu, a 15 V 1934 został ministrem przemysłu i handlu w gabinecie Leona Kozłowskiego, a następnie Walerego Sławka, chociaż do piastowania tego stanowiska nie miał przygotowania merytorycznego. Urząd ten sprawował do 12 X 1935. Należał wówczas do grona czołowych kierowników polskiego życia gospodarczego i wraz z Adamem Kocem, Tadeuszem Lechnickim i Ignacym Matuszewskim wytyczał kierunki polityki ekonomicznej rządu. Był zwolennikiem polityki deflacyjnej, rzecznikiem zwiększenia roli państwa w przemyśle, próbował doprowadzić do obniżki cen kartelowych, występował jako przeciwnik zaangażowania kapitałów francuskich i niemieckich w gospodarce polskiej. Działalność R-a w sprawie rozwiązania kwestii kapitału francuskiego była mało przejrzysta i dość chwiejna, co szczególnie wyraźnie można obserwować na przykładzie starań o przejęcie kontroli przez stronę polską nad Zakładami Żyrardowskimi. Brak wyraźnej linii postępowania R-a spowodował obciążenie rządu niepotrzebnymi wydatkami na wykup akcji tych zakładów od M. Boussaca. R. wykorzystywał stanowisko w Min. Przemysłu i Handlu do podjęcia prób kompromitacji niektórych działaczy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem związanych z kręgami konserwatywnymi. W ministerstwie dał o sobie znać jego trudny charakter. Wg opinii Wacława Jędrzejewicza R. «napewno był najtrudniejszym ministrem we współpracy z innymi». Do niewątpliwych osiągnięć R-a na stanowisku ministra przemysłu i handlu należy zaliczyć reorganizację Izb Rzemieślniczych i Izb Przemysłowo-Handlowych oraz doprowadzenie do podpisania kilku umów handlowych m. in. z Wielką Brytanią, z którą R. dążył do zbliżenia gospodarczego i starał się to osiągnąć w trakcie wizyty w Londynie (17–28 II 1935). Poza działalnością gospodarczą angażował się w działalność polityczną, będąc ściśle związany z tzw. grupą pułkowników. Przed śmiercią Piłsudskiego wraz z niektórymi członkami tej grupy starał się nakłonić Janusza Jędrzejewicza do odbycia rozmowy z prezydentem Ignacym Mościckim w celu skłonienia go do wyznaczenia, w wypadku śmierci Piłsudskiego, na generalnego inspektora sił zbrojnych gen. Kazimierza Sosnkowskiego.

Po śmierci Piłsudskiego R. znalazł się na bocznym torze i nie brał udziału w życiu publicznym, mimo że na jesieni 1935 został wybrany do Sejmu z woj. białostockiego i był posłem do rozwiązania Sejmu w lecie 1938. W grudniu 1935 R. nie został wybrany przez Sejm do jego Komisji Budżetowej, ani do Komisji Spraw Zagranicznych. Zdarzenie to komentowano jako dowód niełaski R-a. Dopiero w marcu 1936 wybrano go do Komisji Przemysłowo-Handlowej, a w r. 1938 do Specjalnej Komisji do Spraw Cen Artykułów Rolniczych. Na plenum Sejmu wystąpił tylko dwa razy (m. in. w dyskusji nad preliminarzem budżetowym na r. 1937/38 w dn. 17 II 1936). Pogłoski przypisywały R-owi udział w przygotowywanym przez Edwarda Rydza Śmigłego przewrocie; nie ma na to jednak żadnych dowodów. W r. 1939 udał się z własnej inicjatywy do Stanów Zjednoczonych, aby w przewidywaniu katastrofy wojennej przygotować grunt dla sprawy polskiej. Do kraju wrócił niemal w przededniu wybuchu wojny.

W czasie wojny wiceminister A. Koc powierzył R-owi wraz z I. Matuszewskim wywiezienie złota Banku Polskiego do Rumunii. Zadanie to wykonał. Pomagał też przy wywiezieniu Funduszu Obrony Narodowej (FON). W Rumunii organizował wraz z Wacławem Jędrzejewiczem przewóz zasobów FON-u do ambasady RP w Bukareszcie, a następnie brał udział w ich segregacji i wysłaniu do Francji. Dn. 13 I 1940 przez Grecję i Włochy udał się do Francji, gdzie traktowany był bardzo nieżyczliwie zarówno przez rząd na emigracji, jak i władze francuskie. Przeniósł się do Wielkiej Brytanii, a stamtąd 19 VI 1941 do Stanów Zjednoczonych. Z Londynu nawiązał łączność z podziemnym ruchem piłsudczyków w okupowanej Polsce (m. in. z Wacławem Lipińskim i Julianem Piaseckim). W Stanach Zjednoczonych współdziałał w założeniu Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia, który powstał w czerwcu 1942. Był też wraz z I. Matuszewskim autorem wszystkich oświadczeń i deklaracji tej organizacji. Nie występował na zewnątrz, pozostawiając tę rolę przedstawicielom starej emigracji polskiej. R. był zdecydowanym przeciwnikiem umowy Sikorski–Majski i aktywnie ją zwalczał, jak też rząd Sikorskiego. Należał do współtwórców założonego 4 VII 1943 Instytutu J. Piłsudskiego w Ameryce zajmującego się badaniami nad najnowszą historią Polski. Został w nim wiceprezesem Zarządu i dbał o sprawy finansowe. Po kilkuletniej chorobie, zmarł w Nowym Jorku 22 III 1951 i tu został pochowany. Odznaczony był Krzyżem Virtuti Militari V kl., Wielką Wstęgą Orderu Polonia Restituta (po odejściu z Min. Przemysłu i Handlu), czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości i Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Żonaty z Zofią z Małeckich, 1. v. Bagniewską, miał R. pasierbicę Janinę Bagniewską.

 

Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 roku, W. 1981 II; Album–Skorowidz Senatu i Sejmu RP 1935–40; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Zieleniewski, Sejm i Senat 1935–40 (fot); Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928; – Arski S., My, pierwsza brygada, W. 1962; Balcerak W., Chronologia stosunków międzynarodowych Polski 1933–1935, W. 1960; Chajn L., Polskie wolnomularstwo 1920–1938, W. 1984; Garlicki A., Przewrót majowy, W. 1978; Henryk Rajchman. Polish Patriot, „The New York Times” 1951 nr z 27 III; Hrabyk K., Henryk Floyar Rajchman, „Dzien. Pol.” (Detroit) 1951 nr z 27 III; Instytut Piłsudskiego w Ameryce. Zarys historyczny 1943–1973, Nowy Jork [b. r.] s. 3; Jędrzejewicz W., Polonia amerykańska w polityce polskiej. Historia Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia, Nowy Jork 1954 (fot.); Komunikat National Committee of Americans of Polish Descent z marca 1951; Landau Z., Tomaszewski J., Sprawa żyrardowska, W. 1983; ciż, Wielki kryzys 1930–1935, W. 1982; Mieses M., Polacy-chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, W. 1938; Mocha F., Poles in America. Bicentennial essays, Stevens Point 1978; Noël L., La Pologne entre deux mondes, Paris 1984 (Rajszman); Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski, Londyn 1967 II; Rotschild J., Piłsudski’s coup d’état, New York 1966; W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Pod red. W. Chocianowicza, Londyn 1969; Werschler I., Tadeusz Hołówko. Życie i działalność, W. 1984; Zabiełło S., O rząd i granice, W. 1970; – Drohojowski J., Wspomnienia dyplomatyczne, W. 1959; Gruber H., Wspomnienia i uwagi, Londyn 1968; Grzędziński J., Maj 1926. Kartki z pamiętnika, W. 1936 s. 15, 27; Jędrzejewicz J., W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, Londyn 1981; Jędrzejewicz W., Fundusz Obrony Narodowej w czasie drugiej wojny światowej, „Zesz. Hist.” 1962 nr 1 s. 160–74; Karpiński Z., O Wielkopolsce, złocie i dalekich podróżach. Wspomnienia 1860–1960, W. 1971; Lechoń J., Dziennik, Londyn 1967–73 I–III; Lednicki W., 20 lat w wolnej Polsce, Londyn 1973 s. 241–2; Młynarski F., Wspomnienia, W. 1971; Rayski L., Słowa prawdy o lotnictwie polskim 1919–1939, Londyn 1948 s. 79–80; Romeyko M., Przed i po maju, W. 1967; tenże, Wspomnienia o Wieniawie i o rzymskich czasach, Londyn 1969; Składkowski S., Nie ostatnie słowo oskarżonego. Wspomnienia i artykuły, Londyn 1964; Sokolnicki M., Dziennik ankarski 1939–1943, Londyn 1965; – Spraw. stenogr. Sejmu 1935–8; [Szembek J.], Diariusz i teki Jana Szembeka, Londyn 1964–5 I–II; – AAN: Akta BBWR t. 97, 113, 115, Akta Dubieckiego t. 7; Arch. UJ: Akta studenckie H. R-a; CAW: Akta personalne t. 5011; Inst. J. Piłsudskiego w Nowym Jorku: Akta H. F. R-a; – Informacje Wacława Jędrzejewicza.

Zbigniew Landau

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.