INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józef Mikołaj Potocki     

Józef Mikołaj Potocki  

 
 
1862-09-09 - 1922-08-25  
Biogram został opublikowany w latach 1984-1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Potocki Józef Mikołaj (1862–1922), ziemianin, polityk, podróżnik, myśliwy, kolekcjoner. Ur. 9 IX we Lwowie, był drugim synem Alfreda, ordynata łańcuckiego i namiestnika Galicji (zob.), i Marii z Sanguszków.

Wykształcenie średnie otrzymał P. w domu rodzinnym. Ok. r. 1882 ukończył Wydział Prawa i Administracji Uniw. Lwow. (wg „Dzien. Kijowskiego” 1906 nr 63 «nauki pobierał we Lwowie, a w Wilnie ukończył fakultet prawny», również wg życiorysu w „Pamiętniku kijowskim” studia ukończył w Wiedniu).

Po śmierci dziadka Romana Sanguszki w r. 1881 P. był wyznaczony przez ojca do objęcia rozległych dóbr ziemskich na Wołyniu, stanowiących wiano matki, na które składały się cztery klucze: antoniński, piszczowski, szepietowski i smołdyrowski między Horyniem a Słuczą o łącznej powierzchni 63 000 ha w pow. Zasław i Zwiahel; były to częściowo zwarte kompleksy leśne, częściowo folwarki o wysokiej kulturze rolnej. Ok. r. 1885 P. uzyskał obywatelstwo rosyjskie i objął dobra w swoje posiadanie. Dokończył uwłaszczenia chłopów, udoskonalał już wtedy nowoczesną tutaj uprawę roli, meliorował folwarki, zakładał stawy rybne. Na szeroką skalę rozwinął uprawę buraków cukrowych, zbóż i roślin okopowych, opierając się o prowadzone w Antoninach i Piszczowie własne stacje hodowli roślin. Umożliwiło to dalszy rozwój przemysłu cukrowniczego i gorzelnianego. Staraniem P-ego rozbudowano 4 duże cukrownie (Kłębówka, Krzemieńczugi i Szepietówka w pow. zasławskim oraz Korzec w pow. zwiahelskim), fabryki sukna, browary, olejarnie, młyny, gorzelnię i miodosytnię w Korcu; rozwinięto też hodowlę koni roboczych, wołów roboczych i opasowych. Nastąpił dalszy rozkwit stadniny założonej przez Sanguszków w majątku Chrestówka oraz stadniny w Antoninach i innych dobrach, gdzie wyhodowano kilka tysięcy koni rasy arabskiej, angielskiej i anglo-arabskiej. Znane były szeroko ogiery-reproduktory Szumka I, Barbało i Skowronek, które przyczyniły się do wyhodowania znakomitych koni wierzchowych i do poprawy hodowli na całym Wołyniu; w ogólności konie stadniny P-ego kupowano jako materiał zarodowy do najznakomitszych stadnin państwowych i prywatnych Węgier, Austrii, Rosji, Niemiec, Anglii. Konie P-ego brały też od r. 1897 zawsze czołowy udział w wyścigach w Warszawie. Przed pierwszą wojną światową P. powiększył obszar swoich majątków, gdyż za pieniądze uzyskane ze sprzedaży akcji kopalni złota w Afryce Płd. zakupił dobra Nowosielica, Żerebsk i Maniowce w pow. Stary Konstantynów. Planował także utworzenie ordynacji koreckiej (przeznaczonej dla młodszego syna) niezrealizowanej wskutek wybuchu pierwszej wojny światowej. Najważniejszym przedsięwzięciem gospodarczym P-ego była w l. 1895–1910 budowa lokalnej podolskiej linii kolei normalnotorowej prowadzącej z północy na południe od Korostenia przez Owrucz do Kamieńca Podolskiego. Projekt spotkał się z niechętnym przyjęciem władz oraz kół ziemiańskich i przemysłowych cesarstwa rosyjskiego. Dzięki staraniom P-ego Mikołaj II udzielił ostatecznie koncesji na tę budowę przez Tow. Akcyjne Kolei Podolskiej, którego znaczną część akcji posiadał inicjator całego przedsięwzięcia. Linia kolejowa połączyła część Polesia i Wołynia z zachodnim Podolem. W r. 1892 P. zlecił rozbudowę swojej rezydencji w Antoninach (4 mile od Zasławia), którą prowadził architekt wiedeński F. Fellner młodszy. Całość utrzymana w stylu angielskim obejmowała obszerny pałac, czterdziestohektarowy park, cieplarnie, oranżerie, palmiarnie i mały zwierzyniec. Szczególnie słynny był tamtejszy ogród botaniczny, pozostający w kontakcie z wieloma ogrodami zachodniej Rosji i Europy. Utrzymanie rezydencji wraz z licznym dworem kosztowało 150 000 rb rocznie. P. dbał o warunki pracy i bytu robotników zatrudnionych w jego majątkach i fabrykach, rozbudował posiadające źródła antyreumatyczne zdrojowisko w Szepietówce, ustanowił opiekę lekarską, z której korzystała również miejscowa ludność, utworzył fundusz emerytalny dla robotników i troszczył się o rozwój szkolnictwa podstawowego i zawodowego, m. in. budował szkoły (w tym rzemieślnicze w Krzemieńczugach i Piszczowie).

Działalność polityczną rozpoczął P. po wojnie rosyjsko-japońskiej 1904–5 l. Początkowo uzyskał z nominacji, później z wyboru, mandat radnego ziemskiego do władz powiatowych i gubernialnych. W r. 1906 jako reprezentant kurii szlacheckiej z gub. wołyńskiej był posłem do I Dumy Państwowej w Petersburgu, gdzie w Kole Polaków z Litwy i Rusi należał do parlamentarnej grupy Zachodnich Kresów. Wystąpienia jego w Dumie w kwestii reformy agrarnej należały do najbardziej antychłopskich. Wykorzystując swoje znajomości ułatwiał polskim członkom Rady Państwa i Dumy kontakty. Hipolit Milewski pisał wprawdzie później: «Śp. Józef Potocki, członek pierwszej Dumy Państwowej, osiadłszy wówczas w Petersburgu pozostał w nim, zdaje się, aż do końca wojny wszechświatowej, lecz obcował prawie wyłącznie z rosyjską przydworną arystokracją». Natomiast Edward Woyniłłowicz wspominał: «W gruncie jeden był tylko salon … polityczny polski, to hrabiostwa Józefostwa Potockich z Antonin … nieraz z ich gościnności korzystałem, bądź w ścisłym kółku domowym, bądź na obiadach wysoce oficjalnych, które wydawali. Dom prowadzili na stopie wielkopańskiej, w otoczeniu licznej służby i kozaków nadwornych, w ciągłych stosunkach z wielkimi książętami i korpusem dyplomatycznym». Jako polityk konserwatywny P. reprezentował stanowisko ugodowe wobec caratu. Wyrazem tego była jego działalność w ramach grupy skupionej wokół petersburskiego tygodnika „Kraj”, złożonej z wielkich posiadaczy ziemskich i finansjery (od r. 1891 P. wchodził w skład spółki akcyjnej wydającej „Kraj”). W swoich wypowiedziach P. dawał wyraz przekonaniu, że Polacy w zaborze rosyjskim mogą uzyskać pewną autonomię jedynie przez wzmocnienie swojej pozycji ekonomicznej. Poglądy te spotykały się z opozycją nawet wśród członków wspomnianej grupy (np. polemizował z nimi Włodzimierz Grocholski w „Dzien. Kijowskim”). W r. 1905 P. przeznaczył znaczne fundusze jako zasiłek dla „Kraju” i dla warszawskiego „Słowa”. Położył duże zasługi dla utworzonego w r. 1907 Tow. Naukowego Warszawskiego (TNW), które w r. 1910 wybrało go na kuratora. Dn. 25 XI 1911 ofiarował Towarzystwu nabyty przez siebie w tym celu gmach (wartości 209 000 rb.) przy ul. Kaliksta 8 (obecnie Śniadeckich), który stał się siedzibą Towarzystwa. P. został mianowany członkiem-protektorem TNW. Uczczono go też okolicznościową (zachowaną do dziś) tablicą pamiątkową. W r. 1912 wchodził w skład delegacji TNW, która pojechała do Paryża celem nakłonienia Marii Curie-Skłodowskiej, by przeniosła się do Warszawy i objęła kierownictwo projektowanego laboratorium radiologicznego.

Wielką pasją P-ego było podróżowanie i myśliwstwo połączone z zainteresowaniami przyrodniczymi, geograficznymi i etnograficznymi. Po objęciu dóbr antonińskich organizował coroczne polowania, wśród których łowy na dziki w Szepietówce zdobyły sobie europejski rozgłos i w r. 1909 obchodzono uroczyście dwudziestopięciolecie tych polowań. O ich rozmiarach świadczyło, że np. w r. 1911 14 myśliwych w ciągu trzech dni ubiło 140 dzików, 48 rogaczy i 10 danieli. W l. 1890 i 1894 urządził P. dwie wyprawy do Indii i na Cejlon, które opisał w swoich książkach (Notatki myśliwskie z Indii , a następnie w wersji poszerzonej pt. Notatki myśliwskie z Dalekiego Wschodu, T. 1: Indie, T. 2: Ceylon ). Kolejną wyprawę odbył w l. 1896–7 do Somali, którą również opisał w książce ilustrowanej przez P. Stachiewicza i Juliana Fałata Notatki myśliwskie z Afryki. Somali, (W. 1897, tłum. na język angielski, Londyn 1900). W r. 1901 zorganizował wielką wyprawę do Sudanu z udziałem znanego podróżnika Jana Sztolcmana, który opisał jej przebieg w książce „Nad Nilem Niebieskim” (W. 1902 i 1928). W lutym 1902 P. na polowaniu w Dawidgródku został ciężko postrzelony w nogę. W okresie rekonwalescencji znacznym nakładem środków założył w swoich dobrach Piszczów wielki zwierzyniec Pilawin (powierzchnia ok. 2 500 ha) fauny krajowej (żubry, bobry, dziki, jelenie), potem też egzotycznej, zarówno dla celów myśliwskich, jak i naukowych. Na zlecenie P-ego znany myśliwy i przedsiębiorca zoologiczny Karl Hagenbeck dostarczył do Pilawina bizony amerykańskie, słonie, wielbłądy, jelenie azjatyckie, strusie i inną zwierzynę egzotyczną, w celu badań nad aklimatyzacją zwierząt. «Dla polskich miłośników przyrody» – pisał P. – «wrota Pilawina będą zawsze na oścież otwarte. Chciałbym, aby się stał on duchową własnością polskiego przyrodoznawstwa i łowiectwa». Rezerwat zdobył sobie zasłużoną sławę i doczekał się opisu pióra kustosza British Museum R. Lydekkera („A trip to Pilawin. The deer-part of Count Joseph Potocki in Wolhynia ”, London 1908), lecz uległ zagładzie po pierwszej wojnie światowej. W r. 1907 odbył P. zimową wyprawę myśliwską na niedźwiedzie nad rzekę Suchonę (gub. wołogodzka).

P. zgromadził w Antoninach kolekcję obrazów (Marceli Bacciarelli, Jan Chrzciciel Lampi, Jan Matejko – m. in. portret matki P-ego, Józef Brandt – m. in. „Stanisław Rewera Potocki pod Beresteczkiem”, Józef Chełmoński, Juliusz Kossak, Julian Fałat, Kazimierz Pochwalski, Piotr Stachiewicz i in.), zbiór starych sztychów angielskich i włoskich. Posiadał również kolekcję rzeźb (m. in. popiersia Jana III, Stanisława Augusta, prymasa Michała Poniatowskiego), zbiory starej porcelany saskiej, z Sevrès i koreckiej, własnej produkcji brązy z Zasławia oraz bogaty zbiór trofeów myśliwskich. Jego staraniem została w Antoninach utworzona zasobna biblioteka (ok. 20 000 vol.), do której włączono częściowo księgozbiory pozostałe po Romanie Sanguszce i Alfredzie Potockim. Biblioteka ta dzieliła się na główną (ok. 15 000 vol.), księgozbiory pałacowe P-ego i jego żony (ok. 1 500 vol.), złożone z wydawnictw luksusowych i albumów, oraz księgozbiory w Szepietówce i Nowosielicy posiadające charakter użytkowy z zakresu gospodarstwa rolnego.

Pierwsza wojna światowa położyła kres aktywności gospodarczej P-ego, gdyż doszło do zniszczenia jego majątków i fabryk podczas działań wojennych i po wybuchu rewolucji październikowej. W r. 1915 po zajęciu części Galicji przez wojska rosyjskie P. przeniósł się na krótko do Lwowa. Na początku 1916 r. wszedł do działającego w Szwajcarii Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce – jako reprezentant Polaków z zaboru rosyjskiego. Podczas rewolucji lutowej 1917 r. przebywał w Piotrogrodzie, potem w Antoninach, skąd z początkiem 1918 r. przez Szwecję przybył do Polski. Będąc jeszcze w swoich dobrach na Wołyniu przekazał 600 koni na potrzeby 2 p. ułanów, który sformował się w Antoninach i wszedł w skład I korpusu wschodniego gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego (1917–18). W r. 1919 przebywał P. w Paryżu, gdzie przez krótki czas współpracował z Komitetem Narodowym Polskim. W maju t. r. jako jeden z sześciu przedstawicieli ziemiaństwa polskiego na Ukrainie podpisał pismo do Ignacego Paderewskiego zawierające postulaty w sprawie granicy południowo-wschodniej. W lipcu 1921 ponownie był w Paryżu, gdzie załatwiał sprawy majątkowe związane ze śmiercią Mikołaja Potockiego, który zapisał całą swoją fortunę bratankowi P-ego Alfredowi, ostatniemu ordynatowi łańcuckiemu (zob.). W tym okresie mieszkał w Warszawie, nie biorąc udziału w życiu politycznym.

Po traktacie ryskim 1921 r. P. utracił przeważającą część swoich dóbr, które znalazły się w granicach państwa radzieckiego. Na terytorium Polski pozostały tylko 2 klucze (3 500 ha) oraz cukrownia i inne fabryki w Korcu. Ze zniszczonej po wybuchu rewolucji październikowej rezydencji w Antoninach wraz ze zbiorami sztuki ocalała jedynie biblioteka i część archiwum, które miejscowi chłopi przewieźli furmankami do stacji kolejowej w Czarnym Ostrowie; stąd następnie zostały przetransportowane w r. 1920 do Warszawy, gdzie P. zamierzał przy pomocy rodziny utworzyć archiwum rodowe i bibliotekę Potockich. Plan ten jednak nie został zrealizowany. W r. 1921 P. urządził wraz z synami ostatnią wielką wyprawę w dorzecze Nilu Niebieskiego, z której wrażenia utrwalił w książce Nad Setitem. Kartki z wyprawy myśliwskiej (W. 1921). Zgromadzone w czasie swoich podróży i polowań zbiory zoologiczne ofiarował częściowo do zbiorów Branickich w Warszawie (późniejsze Muz. Zoologiczne PAN). Podróżując w r. 1922 po Francji samochodem P. uległ wypadkowi drogowemu, który stał się przyczyną jego śmierci. Zmarł 25 VIII 1922 w Montrésor i został pochowany na tamtejszym cmentarzu.

W małżeństwie (od r. 1892) z Heleną, córką Antoniego Radziwiłła, generała pruskiego, miał P. dwu synów: Romana (3 VI 1893–5 IX 1971) i Józefa (zob.).

Zbiory biblioteczne i archiwalne z Antonin, przechowywane do drugiej wojny światowej w pałacu Branickich przy Krakowskim Przedmieściu 15 (obecnie siedziba Min. Kultury i Sztuki), uległy zniszczeniu w r. 1944.

 

Portrety P-ego pędzla J. Fałata, J. Kossaka i K. Pochwalskiego (prawdopodobnie zaginęły); Portret przez P. Stachiewicza, reprod. w „Tyg. Illustr.” T. 1: 1896 s. 41; Portrety pędzla Marcelego Krajewskiego, reprod. w „Świat” (W.) 1912 nr 29 s. 11 oraz „Tyg. Ilustr.” T. 1: 1912 s. 412; – Bibliogr. Warszawy. Wydawn. ciągłe 1904–1918; Grajewski, Bibliogr. ilustracji, (hasła Józef Potocki oraz Antoniny); Enc. Org., XII, XVIII, (podob.); Ilustr. Enc. Trzaski; Słown. Geogr. I 42 (Antoniny), VIII 233 (Piszczów), X 912 (Smołderów), XI 898 (Szepietówka); Słown. Pracowników Książki Pol., (bibliogr); Zieliński, Mały słownik pionierów; Borkowski, Almanach; tenże, Genealogie żyjących utytułowanych rodów polskich, Lw. 1895 s. 484; Konarski S., Armorial de la noblesse polonaise titrée, Paris 1958; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., III 220, VI 347; Uruski, XIV 288; Żychliński, XIV 44; – Bazylow L., Ostatnie lata carskiej Rosji, W. 1972; Brzęk G., Historia zoologii w Polsce do r. 1918, L. 1955 III; Kalabiński S., Tych F., Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja, W. 1976; Kmiecik Z., Prasa polska w rewolucji 1905–1907, W. 1980; tenże, Prasa warszawska w latach 1908–1918, W. 1981; Krogulski S., Pilawin, „Łowiec” 1918 nr 3; tenże, Pół wieku. Zarys działalności Małopolskiego Towarzystwa Łowieckiego 1876–1926, Lw. 1920 s. 60–1, 64, 100, 219; Księga jazdy polskiej, W. 1938 s. 156, 157, 208; Meysztowicz W., Poszło z dymem, Londyn 1973 s. 163–4; Nawroczyński B., Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Materiały do jego dziejów w latach 1907–1950, W. 1950 (fot. Zbior. po s. 16); Potocki A., Master of Lancut, London 1959 (fot. zbior.); Pruski W., Hodowla zwierząt gospodarskich w Królestwie Polskim w latach 1915–1918, W. 1969 I–III; Roman Sanguszko – zesłaniec na Sybir z r. 1831 w świetle pamiętników matki Klementyny z Czartoryskich Sanguszkowej oraz korespondencji współczesnej, W. 1927 s. 171–2; Rzyszczewska E., Mord sławucki, Lw. 1919 s. 18, 24, 26, 28; Sztolcman J., Nad Nilem Niebieskim. Wyprawa myśliwska hr. Józefa Potockiego do Sudanu, W. 1928 (dedykowana P-emu, zawiera liczne fot. tegoż); Urbański A., Pro memoria, W. 1929 s. 82–4; tenże, Z czarnego szlaku i tamtych rubieży, W. 1927 s. 90–4; Z dziejów hodowli roślin i nasiennictwa w Polsce, Studia i Mater. z Dziej. Nauki Pol., S. B, W. 1969 z. 17 s.70, 97; Ziembicki W., Literacka spuścizna Józefa hr. Potockiego. Notatka bibliograficzna, Lw. 1928 (fot.); – Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego, Wr. 1974 II; Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, W. 1962 I; Gosudarstvennaja Duma. I Sozyv. Stenografičeskij otčet, Pet. 1906 I 82; Jankowski E., Wspomnienia ogrodnika, W. 1972; Kossak Z., Pożoga, W. 1935; Lednicki W., Pamiętniki, Londyn 1967 II; Milewski H., Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855–1925), P. 1930 s. 238, 239, 248, 332, 334; Pamiętnik kijowski, Londyn 1963–6 I–III (m. in. życiorys P-ego); Woyniłłowicz E., Wspomnienia 1847–1928, Wil. 1931 I; [Zieliński J.], Kułakowski M., Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, Londyn 1972 II; – „Dzien. Kijowski” 1906 nr 63 s. 1, nr 85 s. 2, nr 99 s. 1, nr 101 s. 1, nr 104 s. 2; „Łowiec” R. 43: 1922 nr 9, 1925 nr 12 (fot.); „Łowiec Pol.” 1924 nr 1 s. 12; „Tyg. Ilustr.” 1906 (fot.), 1922 nr 39 s. 617 (fot.); – Arch. Słown. Pracowników Książki Pol.: sygn. B., 106; B. Ossol.: rkp. 12436/II k. 34; – Przypkowski T., Pierwszy szkic do opracowania księgoznaków Potockich, Jędrzejów 1943 s. 43–4 (mszp.); – Informacje pisemne Romana Potockiego (wnuka) w posiadaniu autora; Informacje Zofii Potockiej.

Józef Długosz

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Postaci powiązane

 

Antoni Wilhelm Radziwiłł

1833-07-31 - 1904-12-16 generał
 
więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

Zbigniew Sawan

1904-04-14 - 1984-04-04
aktor filmowy
 
 

Stanisław Stroński

1832-04-21 - 1907-01-05
farmaceuta
 

Stanisław Stączek

1864-04-24 - 1942-06-05
nauczyciel
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.