INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Józefina Amelia Potocka z Mniszchów     

Józefina Amelia Potocka z Mniszchów  

 
 
1752-08-29 - 1798  
Biogram został opublikowany w latach 1982-1983 w XVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Potocka z Mniszchów Józefina Amelia (1752–1798), druga żona Szczęsnego Potockiego, malarka i literatka-amatorka. Ur. 29 VIII, prawdopodobnie w Dreźnie, była jedyną córką Jerzego Augusta Mniszcha (zob.) i Marii Amelii z Brühlów (zob.). Dzieciństwo spędzała początkowo z rodzicami w Dreźnie, później w Warszawie. O jej wykształceniu wiemy mało; znała język francuski, łacinę i z pewnością niemiecki. Uczyła się rysunku i malarstwa zapewne (wedle Łukasza Gołębiowskiego) u Antoniego Albertrandiego. W czasie konfederacji barskiej (1770) kochał się w niej Józef Miączyński i ten afekt usiłowała wykorzystać matka do zdobycia wpływów na Miączyńskiego, nie myśląc wszakże o oddaniu mu córki za żonę. Także Teresa ze Stadnickich Ossolińska chciała pozyskać rękę Józefiny dla swego syna. Mniszchowie jednak zdecydowali się wydać córkę za Szczęsnego Potockiego (zob.) i zawarli stosowną umowę z jego rodzicami. Wobec tragicznych wydarzeń związanych z pierwszym małżeństwem Szczęsnego ślub został odwleczony. Dopiero 1 XII 1774 Szczęsny wypełnił wolę nieżyjących już rodziców i zawarł małżeństwo z Józefiną. Podobno panna młoda musiała przypominać o ceremonii przyszłemu mężowi, bo zajęty grą na gitarze zapomniał o ślubie. P. wniosła mężowi całą spuściznę mniszchowską, m. in.: Duklę i Samoklęski, Brzostowicę, pałace w Warszawie i Gdańsku, liczne srebra, meble i porcelanę. W pół roku po ślubie, 3 V 1775, została damą Krzyża Gwiaździstego. Małżeństwo początkowo układało się dobrze. P. była inteligentna, uchodziła za piękną, miała poczucie humoru. Mąż układał dla niej czułe wiersze, wspólnie bywali w Dukli i grywali w tamtejszym teatrze dworskim. Dn. 24 IV 1775 tam właśnie była grana komedia w 3 aktach Cnota rzadka przyjaciel prawdziwy, ułożona przez P-ą (rkp. tej sztuki – znajdował się w B. Krasińskich pod nr 819).

P. miała ambicje literackie, lecz ślady jej twórczości są znikome. Wiadomo, że napisała Dwie powiastki: Ożenienie filozoficzne i Panna S. („Pam. Nauk.-Liter.” T. 1: 1849 s. 43–9), epigramat zaczynający się od słów: «Suchy, wymokły, wybladły i nudny…» (druk tamże); zachował się też list literacki Mości Panie Benedykcie (do Benedykta Hulewicza w: AGAD, Zb. Popielów) oraz dwa wiersze zacytowane przez Franciszka Kowalskiego we „Wspomnieniach”. Wiadomo też, że pisywała listy, «tak piękną polszczyzną i stylem ognistym, że je porównać można by do dzieł p. George Sand» (do bpa Józefa Kossakowskiego; listy te spłonęły w r. 1863 w pałacu A. Zamoyskiego w W.). W Archiwum w Kijowie (f. 49, inw. II, nr 2971) znajdują się autografy wspomnianych Powiastek i dwóch wierszyków (Do Kupidyna i… «Suchy, wymokły…»), 2 opowieści w języku francuskim: Conte… qui n’est pas si conte ou Histoire de Cte O[ssoliński] ptin de Podlascie i Conte de Fée. Są tam nadto portrety literackie (w języku francuskim), przedstawiające ojca i męża P-iej oraz ją samą. Niewiele też wiemy o jej twórczości plastycznej. Pod kierunkiem Antoniego Albertrandiego namalowała podobno (nie bez pewnych trudności) Św. Filipa Nereusza; obraz ten znajdował się w warszawskim kościele OO. Pijarów przy ul. Długiej, później zapewne w kościele przy ul. Świętojańskiej, dalsze jego losy nie są znane. P. korzystała prawdopodobnie ze wskazówek Jana Chrzciciela Lampiego; pod jego kierunkiem kopiowała portret męża („J. Ch. Lampi, Józefa Amelia z Mniszchów Potocka kopiująca portret męża…”, wł. Pelagii Potockiej w Krakowie).

W parę lat po ślubie P. z mężem osiedli w Tulczynie. Po urządzeniu tej siedziby w r. 1781 wybrali się w podróż do Włoch i Szwajcarii. Wracając, w październiku t. r., bawili w Wiśniowcu u Michała Mniszcha, kuzyna P-iej, tam spotkali się ze Stanisławem Augustem i Pawłem, następcą tronu rosyjskiego. W r. 1783 P. była członkinią loży adopcyjnej «De la Bienfaisance». Ten fakt wykorzystano w latach trzydziestych XX w. dla zręcznej mistyfikacji, ujawnionej ostatnio przez J. W. Gomulickiego: przypisano mianowicie P-iej autorstwo ekslibrisu, przedstawiającego kobietę kreślącą znaki wolnomularskie (E. Chwalewik, P. Wolszczanowa). W rzeczywistości, wg Gomulickiego, ekslibris ów był falsyfikatem. P., niewątpliwie energiczniejsza od męża, załatwiała za niego wiele spraw, m. in. odpowiadała na zaległą korespondencję, dbała o sprawy majątkowe. W swym środowisku tulczyńskim cieszyła się dobrą opinią i sympatią. Mniej poważano ją w Warszawie (w r. 1789), zarzucano jej złośliwość i nieszczerość. P. obdarzona dużym poczuciem humoru przyjaźniła się z facecjonistą Benedyktem Hulewiczem i karciarzem bpem sufraganem przemyskim Michałem Sierakowskim i in. Ulubionym jej zajęciem było ponoć swatanie domowników – a później, w razie potrzeby, pomoc w rozwodach.

W czasie podróży kaniowskiej Stanisława Augusta w r. 1787 P. towarzyszyła zapewne mężowi do Kaniowa; tam miała być przedstawiona Katarzynie II i podobno wtedy zdobyła jej sympatię. W drodze powrotnej Stanisław August bawił w Tulczynie, witany przez P-ą i damy towarzyszące. P. ofiarowała królowi chorągwie, które wyszyła razem z córkami. W atmosferze patriotycznego ożywienia w dobie Sejmu Wielkiego oddała swe klejnoty na wystawienie wojska (w r. 1789). Jesienią t. r. towarzyszyła z dziećmi mężowi w podróży zagranicznej. W drodze do Paryża – na wieść o rewolucji – zatrzymali się w Strasburgu, potem przenieśli się do Wiednia. Wspólnie spędzili za granicą dwa lata. Po wyjeździe męża do Jass, a potem do Petersburga, P. mieszkała jeszcze w Wiedniu. W tym czasie doszło w małżeństwie do poważnych rozdźwięków na tle romansu Szczęsnego z Zofią Wittową. Pomimo tego P. nie ustawała w popieraniu stanowiska męża, broniła go przed atakami opinii publicznej, walcząc wierszami szkalującymi stronnictwo patriotyczne. Z tego okresu pochodzi pismo: Józefa z Mniszchów Potocka do Benedykta Hulewicza 8 lutego 1792 r. z Wiednia i zaprojektowane przez P-ą pierścienie złote, obwiedzione liśćmi dębowymi, z napisem «powrót wolności». Lecz ta deklarowana i demonstrowana wierność nie przeszkadzała jej (wg relacji J. U. Niemcewicza) flirtować w Wiedniu z hr. Odonelli. Wg rozpowszechnionych wieści, pochodzących głównie z pamiętnika Antoniego Chrząszczewskiego, małżeństwo od dawna nie było wzorowe. P. w parę lat po ślubie, jeszcze za życia ojca (zm. 1778), miała nawiązać flirt z Jerzym Wielhorskim, synem kuchmistrza kor. Korespondencja jej z Wielhorskim dotarła do rąk męża, który zdecydowany był odesłać ją do teścia do Dukli, lecz P-iej udało się przebłagać zagniewanego. Wg tego samego Chrząszczewskiego, który zbierał plotki w kręgu domowników tulczyńskich, tylko pierwszych troje z jej jedenaściorga dzieci było dziećmi Szczęsnego. Ojcem kilkorga następnych miał być, przywieziony jeszcze z Dukli, Józef Klembowski (Kłębowski), pełniący funkcję marszałka dworu P-iej. Później rolę amantów P-iej pełnić mieli: Dzierżański, pułkownik targowickiego regimentu «pod imieniem konfederacji wolnych», domniemany ojciec Idalii, i Tadeusz Mossakowski, dowódca milicji nadwornej w Tulczynie. Szczęsny natomiast sprowadził Wittową do Tulczyna i podjął starania o uzyskanie zgody na rozwód od Józefa Witta i od P-iej. P. nie chciała jej udzielić mając nadzieję na utrzymanie małżeństwa.

Jesienią 1792, przez Kraków, Warszawę i Grodno, gdzie niebezpiecznie zachorowała (luty 1793) i gdzie otrzymała od J. Sieversa order (Św. Katarzyny), wyjechała P. do Petersburga. Tam została damą «portretową» (jedną z sześciu), otoczona wielkimi honorami, a 18 V 1793 doszło do spisania umowy, na mocy której Szczęsny, wyjeżdżając za granicę, powierzył P-iej opiekę nad jedenaściorgiem dzieci i oddał jej w zarząd cały majątek. P. przyjęła na siebie spłatę wszystkich długów męża i zobowiązała się wypłacać mu 50 000 dukatów rocznie. W okresie między drugim a trzecim rozbiorem Szczęsny wyjechał z Wittową do Hamburga, a P. kupiła pałac i zamieszkała na stałe w Petersburgu, bywając jednak w Tulczynie. Najstarszego syna umieściła na dworze jako kamerjunkra, córki kształciła w Monasterze Smolnym. Posyłała mężowi do Hamburga systematyczne relacje o sprawach majątkowych, starając się przekonać go o swym oddaniu i przywiązaniu. W r. 1795 i 1796 bawiła znów w Tulczynie (wg Chrząszczewskiego wybrała się tam, by łatwiej ukryć powicie dziecka, którego ojcem miał być Dzierżański. Niedyskrecja jednej z powiernic spowodowała odkrycie tajemnicy i dała mężowi atut w zabiegach o rozwód), gdzie usiłował pojednać ją z mężem A. W. Suworow. Wobec nacisków męża o zgodę na rozwód P. zwlekała, potem odmawiała, zdecydowała się jedynie w początku 1796 r. opuścić Tulczyn i wyjechać do Petersburga. Próbowała namówić imperatorową, by kazała osadzić Wittową w monasterze. W końcu, molestowana przez męża, którego dążenia poparł najstarszy syn Szczęsny Jerzy, zgodziła się na rozwód, który przeprowadzono w początku 1798 r. P. otrzymała w dożywocie włość daszowską (Daszów) w woj. bracławskim i ok. 15 000 pańszczyźnianych (7000 «dusz męskich»).

Wkrótce po rozwodzie, w październiku 1798, P. zmarła. Przyczyną zgonu było prawdopodobnie zażycie lekarstwa, które przerwać miało następną ciążę. Domniemanym ojcem miał być M. A. Choiseul de Gouffier, eks-ambasador Francji w Konstantynopolu. Pochowana została w Petersburgu. Pozostały po niej majątek (oszacowany na 4,5 mln. złp.) odziedziczyły dzieci. Biblioteka, wywieziona do Petersburga, została wcielona do zbiorów tulczyńskich.

 

Liczne portrety pędzla J. Ch. Lampiego w: Muz. Narod. w W. (Wilanów), w Nieborowie, Muz. Narod. w P. (reprod. w: Nowak Z., Portrety Stanisława Szczęsnego Potockiego i jego rodziny malowane przez J. Ch. Lampiego starszego, „Roczn. Muz. Narod. w W.” R. 17: 1793 s. 299–333); Portret pędzla Lampiego w Montresor (reprod. w: Ryszkiewicz A., Kolekcjonerzy i miłośnicy, W. 1981); Miedzioryt F. D. Cunego z r. 1783, wg obrazu P. Battoniego (B. Jag.); – Estreicher; Nowy Korbut; Enc. Org.; Borkowski J. S. Dunin, Panie polskie przy dworze rakuskim, Lw. 1891; PSB (Lampi J. Ch., Mniszchowa Maria Amelia, Mniszech Jerzy August, Mniszech Michał); Rastawiecki, Słown. malarzów; Słown. Artystów Pol. (A. Albertrandy); Słown. Pracowników Książki Pol.; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Portrety osobistości polskich znajdujące się w pokojach i w galerii pałacu w Wilanowie, W. 1967 (katalog); – Czartkowski A., Pan na Tulczynie, Lw. 1925 s. 219–20; Czernecki J., Mały król na Rusi i jego stolica Krystynopol, Kr. 1939; Gołębiowski Ł., Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, W. 1827 s. 86–7; Hass L., Sekta farmazonii warszawskiej, W. 1980; Jaroszewski T. S., I guadri di Pompeo Batoni in Polonia, „Bull. du Musée Nat. de Varsovie” T. 7: 1966 p. 101–2; Kalinka W., Sejm czteroletni, Lw. 1881 s. 221; Konopczyński W., Kiedy nami rządziły kobiety, Londyn 1960; tenże, Konfederacja barska, W. 1936–8; Kossakowska-Szanajca Z., Majewska-Moszkowska G., Zamek w Łańcucie, W. 1964; Łojek J., Dzieje pięknej Bitynki, W. 1972; [Rolle J.] Dr Antoni J., Wybór pism, Kr. 1966; Świeykowski E., Monografia Dukli, w: Studia do Historii Sztuki i Kultury w XVIII w. w Polsce, Kr. 1905 I; – Bukar S., Pamiętniki, Drezno 1871 s. 42–3; Chrząszczewski A., Pamiętnik oficjalisty Potockich z Tulczyna, Wr. 1976; Kicka N., Pamiętniki, W. 1972; Kowalski F., Wspomnienia, Kijów 1859 II 221 i n.; Magier, Estetyka Warszawy; Tajna korespondencja z Warszawy do Ignacego Potockiego 1792–94, W. 1961; Tarnowska U., Wspomnienia damy polskiej z XVIII w., P. 1869, Arch. Wróblowieckie z. I; – AGAD: Arch. Roskie (korespondencja P-iej, nie wykorzystana); B. Czart.: rkp. 683; – Informacje Ryszarda M. Mączyńskiego.

Maria Czeppe

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.