INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Julian Konstanty Ordon     

Julian Konstanty Ordon  

 
 
Biogram został opublikowany w 1979 r. w XXIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ordon Julian Konstanty (1810–1887), uczestnik powstania 1830/1 r., oficer w służbie piemonckiej, tureckiej i włoskiej, garibaldczyk. Ur. 16 X w Warszawie, był drugim z 5 synów Karola Franciszka, rewizora generalnego komory celnej w Warszawie, i jego pierwszej żony Małgorzaty z Naimskich. Osierocony przez matkę w 3 roku życia, wychowywany był przez ojca. W l. 1823–8 uczęszczał do Liceum w Warszawie, w sierpniu 1828 wstąpił do baterii pozycyjnej artylerii konnej gwardii. Wtajemniczony w przygotowania powstańcze, wziął udział w wydarzeniach 29/30 XI 1830. Walczył w 4 baterii artylerii konnej pod Dobrem, Wawrem, Grochowem, Dębem Wielkiem, Iganiami, Tykocinem, Złotoryją i Ostrołęką. Za odwagę wykazaną w bitwie pod Ostrołęką otrzymał srebrny Krzyż Virtuti Militari (6 VI), awans na podporucznika (13 VI) i dowództwo baterii. Do końca lipca przebywał w Modlinie, potem wrócił do Warszawy. Dn. 2 IX gen. Józef Bem powierzył mu dowództwo artylerii reduty nr 54 na Woli. Rankiem 6 IX redutę zaatakowały kilkakrotnie liczniejsze siły wroga. W krótkim pojedynku artyleryjskim Rosjanie rozbili działa, otoczyli redutę i wdarli się na nią od tyłu. Wówczas, w niewyjaśnionych okolicznościach, wyleciał w powietrze skład prochu i amunicji reduty, zabijając lub raniąc kilkuset Rosjan i obrońców. O. uległ poparzeniu i kontuzji, ale ocalał. Wzięty do obozu jenieckiego w Nadrzynie, po tygodniu otrzymał zwolnienie na kurację do domu. Gdy wrócił do zdrowia, uciekł z bratem Emilem do Galicji i zamieszkał u Edmunda Krasickiego w Lesku.

W r. 1832 przystąpił do spisku Józefa Zaliwskiego, planując wkroczenie na Wołyń. Zagrożony aresztowaniem, ukrywał się w Zakładzie Ossolińskich we Lwowie, a po klęsce wyprawy schronił się w dobrach rodziny Brandysów w Kalwarii i Wielkich Drogach. Latem 1833 został przerzucony do Cieplic, skąd piechotą przedostał się do Drezna. Tam otrzymał paszport angielski i wyjechał do Londynu. W r. 1834 osiadł w Edynburgu i utrzymywał się z lekcji prywatnych. Jako członek Ogółu Edynburskiego protestował przeciw radykalizacji emigracji w Portsmouth i czynnie popierał zabiegi Adama J. Czartoryskiego w Anglii. Rozczarowany do polityki angielskiej, w czerwcu 1836 wyjechał do Brukseli, gdzie bezskutecznie zabiegał o to, by zostać oficerem w wojsku belgijskim. W listopadzie 1836 udał się do Hamburga i przez pół roku pomagał bratu Józefowi w prowadzeniu domu handlowego. W maju 1837 powrócił do Anglii i zamieszkał w Liverpoolu. Po otrzymaniu paszportu do Francji (starania od r. 1832) w końcu października 1838 przybył do Paryża i przez 3 miesiące starał się bezskutecznie o stałe zajęcie i ponownie o etat w armii belgijskiej. Od r. 1839 przebywał znów w Anglii (Birmingham?, Szkocja – 1 V 1841 mieszkał w Greenock, Londyn), pracując jako nauczyciel prywatny języków. Wstąpił wówczas do wolnomularstwa angielskiego, a w październiku 1847 do polskiej loży narodowej w Londynie i zbliżył się do emigracji związanej z Polskim Tow. Demokratycznym. Na wieść o wybuchu powstania w Wielkopolsce, w kwietniu 1848 opuścił Londyn i przez Paryż podążył do kraju; w Berlinie dowiedział się o upadku powstania, a władze pruskie osadziły go w więzieniu. Z pomocą studentów wydostał się na wolność i wyjechał do Hamburga. W czerwcu 1848 przybył do Paryża, a stąd do Mediolanu, do Legionu Adama Mickiewicza. Źle przyjęty przez organizatorów i odciągany przez stronników Władysława Zamoyskiego, wstąpił ostatecznie do Legii Lombardzkiej. W jej szeregach walczył 3 i 4 VIII pod Mediolanem i przeszedł do Piemontu. Po opuszczeniu Legii, w październiku 1848 został za protekcją Witolda Czartoryskiego przyjęty do armii sardyńskiej. W r. 1849 odznaczył się w bitwach pod Mortarą i Novarą, za co otrzymał podziękowanie min. wojny, medal i prawo awansu. W lutym 1850 został porucznikiem i pozostał w wojsku sardyńskim do r. 1855.

W czerwcu 1855, na polecenie A. J. Czartoryskiego, O. wziął dymisję i przeprowadził z Londynu do Turcji statek ze 100 ochotnikami i wyposażeniem wojskowym. W Szumli otrzymał dowództwo szwadronu kozaków, który przekształcił w ciągu roku (w Skutari) w baterię artylerii. W październiku 1855 doszło w Burgas do jedynego, ale serdecznego spotkania O-a z Mickiewiczem. Bateria nie wzięła udziału w walce, w lipcu 1856 została rozwiązana, a O. wszedł do Komisji Likwidacyjnej oddziału. Odznaczony orderem Medžidje IV kl., w jesieni 1856 wyjechał do Francji i osiadł w Paryżu. Za protekcją A. J. Czartoryskiego otrzymał w r. 1858 posadę profesora języków nowożytnych w Kolegium Rządowym w Meaux i pozostał na niej dwa lata. We wrześniu 1860 zwolnił się i zaopatrzony w rekomendację Czartoryskiego przybył do Neapolu, gdzie otrzymał dowództwo 1 baterii w armii J. Garibaldiego. Za zasługi w bitwie pod Volturno i Santa Maria di Capua awansował do stopnia kapitana. Po rozwiązaniu Armii Południa O. znalazł się w armii włoskiej (wiosną 1861), został zatwierdzony w stopniu, odznaczony Krzyżem Oficerskim Korony Włoskiej i naturalizowany (1863). W l. 1862–7 O. był komendantem cytadel w Brescii i Palermo, twierdz w Ventimiglia i Vinadio, sędzią komisji d’Inchiesta przy trybunale wojennym i zastępcą dyrektora zakladów zbrojeniowych w Torre Annunziata. W wojnie 1866 r. nie brał udziału; w r. 1867 został przesunięty w stan pozasłużbowy. Przez dwa lata starał się o powrót do czynnej służby, później jedynie o awans i emeryturę. Z pomocą W. Czartoryskiego i przyjaciół włoskich otrzymał w r. 1869 stopień majora oraz tymczasową emeryturę, zamienioną w r. 1872 na dożywotnią. Od r. 1867 mieszkał we Florencji, ale rozglądał się za nową pracą cywilną (koleje, szkoła) lub służbą w wojsku (Austria, Prusy) i w tym celu odwiedzał Paryż (1868), Kraków i Lwów (1871/2?, 1874, 1882/3). W r. 1872 otrzymał w Bari posadę profesora języka angielskiego, z której zrezygnował po roku.

O. interesował się wydarzeniami w Polsce i Europie, wierząc do końca w wojnę ogólnoeuropejską. Związany z Hotelem Lambert, konsekwentnie odmawiał udziału w zabiegach demokratów (w r. 1862 – odmowa instruktorstwa w szkole wojskowej w Cuneo, w r. 1863 – w wyprawie do Polski, w r. 1866 – w akcji antyaustriackiej). Żył w małym gronie przyjaciół we Florencji, wzbudzając swoją osobą zainteresowanie przyjezdnych Polaków i emigracji postyczniowej. Ostatnim publicznym wystąpieniem O-a było przewodniczenie delegacji polskiej na pogrzebie Garibaldiego (1882). Z upływem lat tracił zdrowie, przed śmiercią ogłuchł i zniechęcony, w nocy z 3/4 V 1887 wystrzałem z pistoletu odebrał sobie życie. Po wojskowym pogrzebie we Florencji ciało, zgodnie z wolą O-a, zostało spalone, a prochy 6 XI 1891 przewiezione przez Ludwika Ostaszewskiego do Lwowa i złożone w grobowcu Baczyńskich na cmentarzu Łyczakowskim. Przeniesienie w dn. 29 XI 1896 urny do osobnego grobu połączone było z uroczystą manifestacją; na grobie odsłonięto, istniejący do dziś, pomnik O-a dłuta Tadeusza Barącza. Drugi pomnik ku czci O-a ufundowano w r. 1931 na miejscu reduty nr 54 i odsłonięto w r. 1937. O. rodziny nie założył.

W świadomości społecznej O. jest przede wszystkim bohaterem „Reduty Ordona” A. Mickiewicza. Legenda jego czynu powstała już w r. 1831, towarzyszyła O-owi za życia, kreując go na «żywy sztandar wolności» (Teofil Lenartowicz). W rzeczywistości O. był odważnym i dobrym artylerzystą, ale człowiekiem skromnym. Przekazał kilka ustnych i pisemnych relacji o przebiegu walki na reducie, lecz nie umiał czy nie chciał rozstrzygnąć sporu o to, jak doszło do jej wysadzenia (przypadek czy rozkaz?, O. czy ktoś inny?). Spór pasjonował przede wszystkim historyków wojskowości i literatury, publicystów i uczestników walki, przyczyniając się w l. 1881–1937 do powstania bogatej literatury o O-ie. Po r. 1945 rozgorzała z kolei polemika wokół oceny czynu O-a (szczyt heroizmu czy zbędna «bohaterszczyzna»? np. T. Łopalewski, „Namiestnik narodu”, W. 1955; Z. Załuski, „Siedem polskich grzechów głównych”, W. 1962 i dalsze wyd.; S. Mrożek, „Śmierć porucznika”, W. 1963). Mimo polemik pozostał O. symbolem patriotyzmu, jego imię noszą szkoły, ulice (np. w Krakowie) itp.

 

Portret przez Michała Adama Sozańskiego, Florencja 1882 (oryginał do r. 1939 u M. Sozańskiej w W.); Fot. [b. r.] nieznanego autora (oryginał do r. 1939 w B. Ossol.); Fot. [b. r.] nieznanego autora (oryginał do r. 1939 w Muz. WP w W., sygn. 1025); Fot. kolorowa nieznanego autora (oryginał do r. 1939 w B. Ossol.); Medalion gipsowy z otoką z brązu T. Barącza (oryginał do r. 1939 w Galerii Narod. we Lw.); Płaskorzeźba wykonana przez T. Lenartowicza, Florencja 1886; – Bibliogr. historii Pol. XIX w., I–II; Łempicki S., Bibliografia historii literatury i krytyki literackiej polskiej za 1906, Lw. 1910 (bibliogr.); Mała Enc. Wojsk.; W. Enc. Ilustr.; W. Enc. Powsz. (PWN); Uruski; Paszkiewicz M., Lista emigrantów polskich w W. Brytanii otrzymujących zasiłki od rządu brytyjskiego w latach 1834–1899, w: Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., II; Katalog wystawy powstania listopadowego, Lw. 1930 (inform. ikonogr.); Katalog wystawy powstania listopadowego, W. 1931 (inform. ikonogr.); Lewak-Więckowska, Zbiory B. Rap. Katalog; – Bartoszewicz K., Legenda o Ordonie, „Tyg. Ilustr.” 1912 nr 46–8; Ciałowicz K., Spór o Redutę Ordona, „Tyg. Ilustr.” 1937 nr 37, 38; Giller A., Weterani powstania listopadowego. J. K. Ordon, w: Album Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Rapperswil 1881–4 I z. 4 s. 386–91; Hartleb K., Legenda i prawda o Ordonie, w: Powstanie listopadowe, Lw. 1931 s. 339–42 (reprod.); Jędrzejewicz J., Zwycięstwo pokonanych, W. 1974; Kleiner J., Mickiewicz, L. 1948 II cz. 1 s. 472; Korotyński W. S., J. K. Ordon, „Tyg. Illustr.” 1887 nr 229; Księga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830, Lw. 1881; Lewak A., Dzieje emigracji polskiej w Turcji, W. 1935; Mierosławski L., Bitwa warszawska w dniu 6 i 7 września 1831, P. 1888 I 36–8, 72–4; Ostrowski A., Garibaldi, W. 1969; Pawłowicz E., Z życia Ordona, Lw. 1896 (bibliogr., reprod.); Puzyrevskij A. K., Wojna polsko-ruska 1831, W. 1889 s. 431; Rembowski A., Wysadzenie reduty, „Kur. Warsz.” 1906 nr 110; Sandler S., Reduta Ordona w życiu i poezji, W. 1956 (bibliogr., reprod.); Szenic S., Ani triumf, ani zgon, W. 1971 (bibliogr.); – Bartkowski J., Wspomnienia z powstania 1831 i pierwszych lat emigracji, Kr. 1967; Falkowski J., Upadek powstania polskiego w 1831, P. 1881 s. 200; Gniewosz J.N. z Oleksowa, Gen. E. Lange, „Sztandar Pol.” 1879 nr 18–20; Gwoździk, Szturm Warszawy 6 i 7 IX 1831, „Gaz. Narod.” 1879 nr 46; Jabłonowski L., Pamiętniki, Kr. 1963; Kołaczkowski K., Wspomnienia, Kr. 1901 V 101–7; Lewiński J., Pamiętniki z 1831, P. 1895; Listy legionistów Adama Mickiewicza z lat 1848–1849, W.–Kr. 1963; Mickiewicz W., Pamiętniki, W. 1927 II 207–8; Miłkowski Z., Udział Polaków w wojnie wschodniej, Paryż 1858; Ordon K., Reduta O-a przez niego samego opisana we Florencji, we wrześniu 1880, „Gaz. Narod.” (Lw.) 1882 nr 226 s. 6–11; tenże, Życiorys własny. 1882, „Tęcza” 1937 nr 11 s. 29–33 (reprod.); Patelski J., Wspomnienia wojskowe z l. 1823–1831, Kr. 1880; Sołtyk R., La Pologne…, Paris 1833 II 409–10; Świtkowski T., O wzięciu Woli dnia 6 IX 1831…, Paryż 1833 s. 9–13; Szokalski W., Pamiętniki, „Arch. Hist. Med.” R. 5: 1926 z. 2 s. 247; Umiński J., Relation de l’attaque de Varsovie, Paris 1832 s. 15; [Zamoyski W.], Jenerał Zamoyski 1803–1868, P. 1930 VI; Źródła do dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830–1831, Wyd. B. Pawłowski, W. 1931–3 I–IV; – „Bulletin littéraire, scientifique et artistique Polonais” (Paris) 1887 nr 33 s. 36, nr 34 s. 32–3 (wspomnienie o J. K. O-ie); „Czas” 1887 nr 102 s. 2 (informacja o śmierci O-a); „Il Diritto” 1887 nr z 10 V (art. O. Ordona); „Gaz. Narod.” (Lw.) 1887 nr 106, 108, 109, 111 (T. Lenartowicz, wiersz pt. „Ordon”, tenże, Życiorys O-a i mowa pogrzebowa); „Gaz. Narod.” (Zakroczym) 1831 nr 3 (informacja o śmierci O-a); „Kur. Pol. w Paryżu” 1887 nr 84 s. 2–3 (J. K. Ordon); „Kur. Warsz.” 1879 nr 235 i 1887 nr 263; „Stolica” 1963 (fot.), 1964 nr 11 s. 7 (fot.), 1967 (fot.); – B. Czart.: rkp. 3655, 5315, 5478 t. 1, 1156/ew., 1157/ew., 1168/ew., 1169/ew., 1542/ew. (Korespondencja O-a i o O-ie z l. 1833–69); B. Jag.: rkp. 6877 (Życiorys O-a); B. Kórn.: rkp. 2468, 2500, 2553, 2555–2556, 2575 (Listy i mater. dotyczące O-a z l. 1855–60); B. Narod.: rkp. 7012, 7343 (List O-a i artykuł Korotyńskiego); B. Ossol.: rkp. 6587 (A. Wołyński – Życiorys O-a i mater. dotyczące Reduty), 13290, 13293 (korespondencja T. Lenartowicza); B. PAN w Kr.: rkp. 2028 t. V, 2159 t. XIV (Mater. do życiorysu O-a); Ponadto materiały wykorzystane przez innych autorów i częściowo publikowane: Arch. Min. della Guerra Torino: rkp. 682795 (Stan służby O-a), B. Pol. w Paryżu: rkp. 378, 414, 419–423, 695 (Korespondencja O-a i mater. Bartkowskiego o O-ie), Muz. A. Mickiewicza w Paryżu: rkp. 14, 772, 1035 (życiorys własny O-a, korespondencja O-a i o O-ie); Krzyże, medale, odznaki, wstęgi wojskowe i wolnomularskie, dyplomy, paszporty i inne pamiątki po O-ie znajdowały się do r. 1939 w Zbiorach Lubomirskich i B. Ossol. we Lw.

Jan Wszołek

 
 

Powiązane artykuły

 

Obrona Warszawy w 1831 r.

Powstańcy i cywile opanowali miasto już 30 listopada 1830 r. Namiestnik carski i garnizon rosyjski ewakuował się. Warszawa stała się centrum polityczno-administracyjnym i wojskowym powstania listopadowego,......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.