INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Leon Rutkowski     

Leon Rutkowski  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1991-1992 w XXXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rutkowski Leon, krypt. L. R. (1862–1917), lekarz, antropolog, działacz Narodowej Demokracji i społeczny. Ur. 6 XI w Turowie (pow. płocki), był synem Kazimierza, właściciela niewielkiego folwarku, i Marianny z Kamińskich. Miał dwóch braci, z których Jan (1853–1918) był urzędnikiem hipotecznym i działaczem społecznym w Płońsku.

R. uczęszczał do gimnazjum w Płocku; w r. 1881 zdał tu maturę. Jako uczeń pomagał w wykopaliskach prowadzonych w Turowie przez archeologa-amatora, nauczyciela Franciszka Tarczyńskiego. w l. 1881–6 studiował medycynę na Uniw. Warsz., gdzie uzyskał dyplom lekarza. Był uczniem m. in. Augusta Wrześniowskiego i Ignacego Baranowskiego, w którego klinice poznał podstawy pracy naukowej i praktycznej. Uczestniczył też w prywatnych studiach organizowanych przez pulmonologa Alfreda Sokołowskiego i gastrologa Mikołaja Rejchmana. W czasie studiów działał w tajnym Związku Młodzieży Polskiej «Zet» i w Kole Oświaty Ludowej; organizował wśród mieszkańców rodzinnej wsi kolportaż nielegalnych druków i książek, a podczas wakacji akcję oświatową i patriotyczną. Od r. 1886 związał się z tygodnikiem „Głos”, do którego m. in. nadsyłał korespondencje z Płońska pod krypt. L. R.

Na początku r. 1887 osiedlił się w Płońsku. Od razu nawiązał bliższe stosunki z miejscowym lekarzem i znanym astronomem Janem Jędrzejewiczem, który tu od r. 1875 prowadził założoną przez siebie prywatną stację meteorologiczną. Złożony chorobą, przekazał on R-emu dalsze obserwacje, który je prowadził systematycznie w l. 1887–1904 (z wyjątkiem l. 1896 i 1901). Dzięki nim uzyskano dane klimatyczne dla tzw. Mazowsza Płockiego, co stanowiło ważny wkład do charakterystyki klimatologicznej kraju opracowanej potem przez Władysława Gorczyńskiego (1916, 1927).

Od początku pobytu w Płońsku R. prowadził działalność polityczno-społeczną, co umożliwiała mu rozległa praktyka lekarska obejmująca ponad 3 tys. pacjentów rocznie, w promieniu do 20 km wokół Płońska. Dojeżdżał do nich chłopską furmanką bez względu na porę roku. Utrzymywał stały kontakt z ośrodkami konspiracyjnymi w Warszawie i w Krakowie. Był członkiem tajnej Ligi Narodowej od r. 1895 i jej komisarzem na ziemię płocką oraz kierownikiem okręgu płockiego Tow. Oświaty Narodowej (TON), bliskim współpracownikiem Kazimierza Łazarowicza, autorem ustawy dla kół wiejskich TON. R. wciągał patriotycznie nastawione duchowieństwo, nauczycielstwo, ziemiaństwo i światlejszych chłopów, do organizowania tajnych kół TON, czytelń, chórów i teatrzyków amatorskich i to nie tylko w pow. płońskim, ale także w pow. płockim, ciechanowskim, mławskim, sierpeckim, rypińskim i dobrzyńskim. Z czasem R. zorganizował sprowadzanie i kolportaż «bibuły» wydawanej w Galicji przez Narodową Demokrację: „Przeglądu Wszechpolskiego” a potem „Polaka”. W lecie 1896, w wyniku przypadkowego ujęcia czeskiego publicysty Jaroslawa Rozwody z transportem «bibuły» i adresem R-ego, policja dokonała rewizji w jego mieszkaniu, lecz uprzedzony, zdołał ukryć kompromitujące materiały. W miesiąc potem, 14 VIII t. r., został jednak aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej. Zwolniony dzięki staraniom rodziny 9 II 1897, pozostawał przez rok pod nadzorem policyjnym z zakazem wyjazdu do Warszawy. Rozwinął w okolicy akcję zbierania składek na pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie i na jego odsłonięcie 24 XII 1898 przywiózł ze sobą dużą grupę ludności wiejskiej z Płońskiego.

Był R. od powstania w r. 1905 Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego jego członkiem. Szczególnie aktywną działalność – wówczas półlegalną – rozwinął R. w okresie rewolucji 1905 r. Z Krakowa nadal sprowadzał «bibułę» a nawet broń i w Płocku zorganizował w oficynie Kazimierza Miecznikowskiego przedruk „Polaka” w nakładzie 30 tys. egzemplarzy, rozprowadzanym po całym zaborze rosyjskim. Dzięki działalności R-ego w tzw. akcjach gminnych powiat płoński pierwszy zażądał wprowadzenia języka polskiego jako urzędowego w szkołach, urzędach i sądach gminnych. To spowodowało m. in., że po ogłoszeniu przez władze rosyjskie stanu wojennego w początkach listopada 1905, R. ponownie został aresztowany i osadzony na Pawiaku. Zwolniono go po dwóch tygodniach z chwilą zniesienia stanu wojennego, a jego powrót do Płońska stał się okazją do manifestacji narodowej z biciem dzwonów kościelnych. Poprzez Koło Polskie w Dumie R. przyczynił się do usunięcia rosyjskiego naczelnika powiatu odpowiedzialnego za krzywdy wyrządzone chłopom przez wojsko w okresie stanu wojennego. Spowodował także, że okoliczne gminy odmówiły opodatkowania się na budowę szkół rosyjskich i szpitala pod wezwaniem Aleksandra II dla uczczenia 50 rocznicy uwłaszczenia chłopów w Rosji. W r. 1910 w przebraniu robotniczym, posługując się fałszywymi dokumentami, pojechał na czele delegacji z Płońska na obchód grunwaldzki do Krakowa. Uważany za zakonspirowanego dyktatora powiatu, wykorzystywał jednak wszelkie możliwości jawnej pracy społecznej, przyczynił się do uruchomienia 14 V 1907 okręgu Polskiej Macierzy Szkolnej (PMS) w Płońsku, został jego sekretarzem, a brat R-ego Jan – wiceprzewodniczącym. Po zlikwidowaniu 1 VII 1908 PMS przez władze rosyjskie rozwinął R. akcję zakładania ochronek oraz urządził kursy wieczorowe dla rzemieślników i szwaczek w Płońsku, zorganizował i przez kilka lat na swój koszt prowadził szkołę rolniczo-ogrodniczą dla młodzieży wiejskiej w Galominie. Z jego inicjatywy powstało okręgowe Tow. Rolnicze w Płońsku, którym przez pewien czas kierował. Wraz z bratem zawiązał w r. 1898 w Płońsku Tow. Drobnego Kredytu i Ziemiańskie Tow. Wzajemnego Kredytu w r. 1899. Był propagatorem ruchu spółdzielczego i założył sklep spółdzielczy «Brzask». Zorganizował Ochotniczą Straż Pożarną i tajne koło Tow. Gimnastycznego «Sokół», z którymi odbywał ćwiczenia w lasach Sieromińskich. S. Kozicki określił R-ego jako «najwytrawniejszego może działacza w szeregach Ligi Narodowej».

R. pracował też naukowo, publikował artykuły z zakresu medycyny, antropologii, archeologii i etnografii. W artykułach medycznych zwrócił przede wszystkim uwagę na katastrofalny stan zdrowotny i higieniczny wsi, niedostateczne odżywianie się ludności i brak pomocy lekarskiej dla niej. Przyczynek do badań nad odżywianiem się polskiej ludności wiejskiej („Zdrowie” R. 14: 1898 nr 156) oparł był na wywiadach i pomiarach antropometrycznych 70 rodzin; stwierdził w nim, że waga służby folwarcznej jest niższa od średniej dla całej ludności okolicy. Praca O odżywianiu służby dworskiej w powiecie płońskim w r. 1898 (tamże R. 17: 1902 nr 3), a nadto starania jej autora spowodowały, że Płockie Okręgowe Tow. Rolnicze uchwaliło podniesienie norm uposażenia służby i wymogło na ziemianach wprowadzenie ich w życie. W pracy Pomoc lekarska dla ludności wiejskiej (tamże R. 22: 1906 nr 7) R. podał plan i kosztorys pomocy lekarskiej opartej na leczeniu szpitalnym. W referacie Co moglibyśmy zrobić dla poprawienia stanu zdrowotnego naszych wsi i osad, wygłoszonym na II Zjeździe Warszawskiego Tow. Higienicznego w Częstochowie we wrześniu 1909 („Zdrowie” R. 26: 1910 nr 3) poruszył sprawę zakładania szpitalików i domów izolacyjnych na wsi. Oprócz tego R. ogłosił z medycyny klasycznej ponad 12 przyczynków kazuistycznych, a także opis eksperymentu wykonanego na zwierzętach w Zakładzie Higienicznym Odo Bujwida w Krakowie, co świadczy o jego zainteresowaniach postępami wiedzy lekarskiej (Przyczynek do działania surowicy Viquerata na świnki morskie, „Przegl. Lek.” R. 35: 1968 nr 27).

Największe i trwałe osiągnięcia naukowe miał R. w dziedzinie antropologii jako wybitny przedstawiciel «okresu prowincjonalnego» – wedle określenia Jana Czekanowskiego – tej dyscypliny. Był R. badaczem oryginalnym, samodzielnym, który przy stosunkowo prymitywnych instrumentach dokonał wzorowej analizy jakościowej struktury antropologicznej współczesnej mu i prehistorycznej ludności regionu płockiego. Na zainteresowania w tym kierunku wpłynęli prawdopodobnie A. Wrześniowski, Ludwik Krzywicki i Władysław Olechnowicz, a także alarmujące głosy w prasie petersburskiej o rzekomym zwyrodnieniu fizycznym Polaków z Królestwa, zaczerpnięte z wyników pomiarowych poboru wojskowego z l. 1874–83. R. ogłosił łącznie z antropologii i archeologii ok. 30 publikacji naukowych. Pionierską rozprawą badawczą R-ego była publikacja Charakterystyka antropologiczna ludności wiejskiej (nieszlacheckiej) płońskiego i sąsiednich powiatów guberni płockiej („Mater. Antropolog.-Archeolog. i Etnograf.” T. 5: 1901 Dz. I), oparta na pomiarach antropometrycznych 200 mężczyzn, w której wykazał, że jest to ludność rosła, niebieskooka, białoskórna, o ciemnoblond włosach i prawidłowej budowie, długogłowa, zbliżająca się do średniogłowej. Kontynuował ten temat w Charakterystyce antropologicznej ludności okolic Płońska i sąsiednich powiatów guberni płockiej (kobiety z ludu, mężczyźni i kobiety ze szlachty) (tamże: T. 8: 1906). Stwierdził tu m. in., że ludność szlachecka różniła się od ludu wyższym wzrostem, większą masą ciała, słabszym rozwojem klatki piersiowej, a przede wszystkim większą krótkogłowością. W pracy tej R. doszedł do wniosku, że współcześni Polacy wywodzą się z słabszego w budowie typu długogłowego z północy i z typu krótkogłowego z Karpat oraz że typ pierwszy ustępuje drugiemu w wyniku obustronnej migracji i infiltracji. Uzupełnienie tych wywodów przyniosła jego ostatnia publikacja antropologiczna pt. Ludność podłużnogłowa powiatu płońskiego w porównaniu z ludnością krótko- i średniogłową. Charakterystyka antropologiczna (tamże: T. 13: 1914), oparta na porównaniu ludności współczesnej z pomiarami 43 szkieletów pochodzących z płońskich cmentarzysk rzędowych, które uznał za szkielety przodków obecnej miejscowej ludności długogłowej. Przeprowadził też R. badania antropometryczne 50 Żydów i tyluż Żydówek; w rozprawie Charakterystyka antropologiczna ludności żydowskiej Płońska i okolicy (tamże: T. 11: 1910) wykazał znaczne różnice i wyraźną ich odrębność antropologiczną (aczkolwiek nieco przemieszaną) od pozostałej, uprzednio już zbadanej polskiej populacji miejscowej. R. pozostawił duży zbiór kraniologiczny pra- i wczesnohistoryczny z ziemi płockiej, jeszcze ostatecznie nie opracowany, oraz nie publikowane materiały rękopiśmienne, np. Płońska ludność żydowska pod względem antropometrycznym – II-ga seria pomiarów.

R. pierwszy w literaturze polskiej zwrócił uwagę na rozsiew wskaźnika głównego głowy. Interesowało go zagadnienie składników rasowych ludności europejskiej, nie miał jednak jasno sprecyzowanej koncepcji typu antropologicznego. Świadomie odszedł od teorii celto-słowiańskiej Izydora Kopernickiego i wypowiedział się zdecydowanie za tezą nordyzmu Słowian pierwotnych Lubora Niederlego. Jego pionierskie osiągnięcia stanowiły punkt zwrotny w polskich badaniach antropologicznych i wpłynęły na późniejszą «lwowską szkołę antropologiczną». Materiał zgromadzony przez R-ego (ok. 1 tys. pomiarów osób) stał się podstawą dla J. Czekanowskiego – który z R-m współpracował w l. 1904–6 – w jego pierwszej próbie sprecyzowania składników antropologicznych ludności mazowieckiej. Natomiast średnie arytmetyczne wskaźników R-ego stały się cennym materiałem dającym się wyzyskać analitycznie wg hipotezy aproksymacji Adama Wankego (M. Gibowski, 1961).

Poważne osiągnięcia miał R. także w zakresie archeologii. Na terenie b. guberni płockiej przeprowadził wiele wykopalisk grobów ciałopalnych, a zwłaszcza średniowiecznych cmentarzysk rzędowych. W wykopaliskach nie ograniczał się tylko do materiału osteologicznego, ale również podawał dokładny opis grobów i zawartość znalezionych zabytków. Wyniki ogłaszał głównie w „Światowicie”, np.: Szkielety i czaszki z cmentarzysk rzędowych powiatów płońskiego, płockiego i sierpeckiego (T. 3: 1901), Cmentarzyska z grobami rzędowymi w Krasinie, Romotowie i Kaziminach w pow. sierpeckim i płońskim, gub. płockiej, Cmentarzyska rzędowe w Rosikowie, Strzeszewie, Wierzbicy, Żochowie, Blichowie i Rogowie badane przez śp. Franciszka Tarczyńskiego (T. 7: 1906/7). Na łamach „Ech Płockich i Łomżyńskich” w l. 1898–1902 ogłosił kilka przyczynków do «mapy archeologicznej gub. płockiej». Napisał kilka artykułów z etnografii, m. in. Mazurzenie w Turowie, Gościccy Papaje w świetle podań szlacheckich („Wisła” T. 15: 1901). Uprawiał także publicystykę społeczną, m. in. na łamach „Głosu”, „Prawdy”, „Narodu”, „Polaka”, „Głosu Polskiego”, „Kuriera Płockiego”, „Gazety Porannej”, „Gazety Warszawskiej”. W „Pracach I-go zjazdu przedstawicieli Tow. Drobnego Kredytu 20–21 czerwca 1908 r. w Płocku” (Płock 1909) ogłosił: Operacje pożyczkowe i wkładowe w Płońskim Towarzystwie Kredytowym.

Uczniem R-ego w pewnym sensie był młody lekarz Aleksander Maciesza, którego wciągnął w r. 1901 do pracy narodowo-społecznej i naukowej. Od r. 1901 był R. stałym współpracownikiem AU w Krakowie i od r. 1903 członkiem Komisji Antropologicznej. Był także członkiem rozmaitych towarzystw, m. in.: Tow. Naukowego Płockiego (członek korespondent), Warszawskiego Tow. Higienicznego, Tow. Kursów Naukowych (1906), Tow. Lekarzy Guberni Płockiej, prezesem Płońskiego Koła Samokształceniowego i Tow. Drobnego Kredytu, a w l. 1916–17 wiceprezesem miejscowego Komitetu Obywatelskiego. Był inicjatorem budowy gimnazjum w Płońsku, które otwarto w r. 1917. Zmarł, wskutek zarażenia się tyfusem plamistym, 7 I 1917 w Płońsku i tam został pochowany; grób zachował się do dziś w pobliżu kaplicy.

W małżeństwie zawartym w r. 1887 z Józefą Eleonorą z Żółtowskich z Płocka miał R. czworo dzieci: Halinę (1889–1975), zamężną Gallas, nauczycielkę muzyki, Marię (1890–1905), Tadeusza (1892–1899) i Edwarda (1902–1975), ekonomistę.

W r. 1937 przemianowano dawną ulicę Szkolną w Płońsku na ulicę imienia R-ego. W l. siedemdziesiątych XX w. ustawiono popiersie R-ego przy ul. Płockiej koło domu kultury w Płońsku.

 

Głos. 1900–1905. Bibliografia zawartości, Wr. 1954 s. 138; Głos. 1886–1899. Bibliografia zawartości, Wr. 1955 s. 138, 459, 460–1; Konopka, Pol. bibliogr. lek. XIX w., IX; Wrzosek A., Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie. T. I, „Materiały i prace antropologiczne” Wr. 1959 nr 41; toż T. II, Wr. 1960 nr 42, s. 43, 45, 48, 52–5, 58, 61, 67, 69, 70–4, 121, 138; Enc. Org., XVIII, Supl. II (1912); Ilustr. Enc. Trzaski; W. Ilustr. Enc. Gutenberga, XV; Nycek J. B., Ludzie i książki. Słownik biograficzny ludzi książki i pióra województwa płockiego, Płock 1983; Słown. biologów, (bibliogr.); Szarejko P., Słownik lekarzy polskich XIX wieku, W. 1991 I (fot.); – Czekanowski J., Główne kierunki w antropologii polskiej, „Kosmos”, tom jubileuszowy, 1875–1925, Cz. I, Kr. 1928 s. 191–219; tenże, Polska – Słowiańszczyzna. Perspektywy antropologiczne, W. 1948; tenże, Sto lat antropologii polskiej 1856–1956. Antropologowie poza ośrodkami uniwersyteckimi, „Mater. i Prace Antropol.”, (Wr.) 1956 nr 36 s. 22–30, 34–5, 37, 39–40, 43–5; tenże, Zarys antropologii Polski, Lw. 1930; tenże, Zarys historii antropologii polskiej, Hist. nauki pol. w monografiach (Kr.) T. 12: 1948 S. 22–3; Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, W. 1981 s. 466; Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych 1906–1916, W. 1917 s. 259; Jakubowska U., Prasa Narodowej Demokracji w dobie zaborów, W.–Ł. 1988; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964; Księga Pamiątkowa Koła Płocczan, W. 1931 s. 118–19, 141–56; Księga Pamiątkowa Zjazdu Małachowiaków, Płock 1959; Ruśkiewicz T., Tajny Związek Młodzieży Polskiej w latach 1887–1893, W. 1926 s. 23; Stemler J., Polska Macierz Szkolna, W. 1926 s. 21; Towarzystwo Naukowe Płockie 1820–1830–1907–1957, Płock 1957 s. 24, 34, 45, 86, 105–6, 108, 124, 130, 152; Wojciechowski S., Historia spółdzielczości polskiej do 1914 roku, W. 1939 s. 181; Zarys dziejów nauk przyrodniczych w Polsce, W. 1983; – Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1957 1 230; Lasocki [I.], Ze wspomnień o doktorze Rutkowskim. Mowa wygłoszona po Mszy Żałobnej dnia 10 I 1917 r. na Stanisławówce, Płock 1917; – „Arch. Hist. Med.” T. 1: 1924 s. 227, T. 12: 1932 s. 244–6, T. 17: 1938 s. 213, T. 29: 1966 s. 263; „Barwy” R. 5: 1972 nr 8 s. 15; „Echa Płockie i Łomżyńskie” R. 6: 1903 nr 11 s. 3; „Gaz. Lek.” R. 51: 1917, S. III, T. II nr 2 s. 24, nr 6 s. 65–6 (fot. i spis prac lek.); „Gaz. Poranna 2 Grosze” (W.) R. 6: 1917 nr 9 s. 1, 5, nr 12 s. 1–2, 5; „Głos Mazowiecki” (Płock) R. 3: 1935 nr 35 s. 6; „Kalendarz Lekarski” J. Polaka na r. 1892 s. XVIII, na r. 1897 s. VIII; „Kalendarz Lekarski” Rogowicza na r. 1888 s. 117; „Kur. Płocki” 1917 nr 6 s. 3–4, nr 7 s. 3, nr 8 s. 3, nr 9 s. 2, nr 12 s. 2, nr 13 s. 2–3, nr 30 s. 2; „Kur. Warsz.” 1917 nr 9 (wyd. poranne) s. 2, nr 16 (wyd. wieczorne) s. 3, 1926 nr 47 (wyd. wieczorne) s. 7; „Medycyna” T. 15: 1887 nr 9 s. 114; „Medycyna” (2 wyd.) R. 11: 1937 nr 15 s. 549–55 (fot.); „Medycyna i Kron. Lek.” (W.) R. 52: 1917 nr 3 s. 40, nr 5 s. 68 (bibliogr. lek.); „Młoda Myśl” (Płońsk) R. 6: 1938 nr z czerwca s. 7–8; „Nauka Pol.” T. 15: 1932 s. 100; „Notatki Płockie” 1957 nr 3/4 s. 53–6, 1958 nr 8 s. 23, 1972 nr 4/68 s. 15, 17; „Pol. Mies. Lek.” (Kijów) R. 2: 1917 nr 1–2 s. 103, nr 3 s. 148–9; „Przegl. Antropol.” T. 4: 1929–30 s. 55–6, 58, T. 27: 1961 s. 209–15; „Przegl. Lek.” (Kr.) R. 56: 1917 nr 2 s. 20; „Tyg. Ilustr.” R. 58: 1917 nr 3 s. 40 (fot.); „Wiad. Archeol.” T. 12: 1933 s. 30–9; „Wisła” T. 20: 1917 z. 2 s. 290–2 (spis prac etnograficznych); „Zdrowie” R. 33: 1917 z. 1 s. 71–3; „Zorza” R. 64: 1929 nr 7 s. 93–4 (fot.); – B. im. Zielińskich Tow. Nauk. Płockiego w Płocku: Dział Zbiorów Specjalnych, „Papiery po Doktorze Leonie Rutkowskim z Płońska” (rkp. prac nie publikowanych, ikonogr., korespondencja – razem 40 pozycji); – Informacje wnuka, Leona Rutkowskiego z Poznania.

Andrzej Dzięczkowski

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Melchior Wańkowicz

1892-01-10 - 1974-09-10
publicysta
 

Michał Butkiewicz

1886-09-29 - 1974-10-04
minister komunikacji
 
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Czesław Innocenty Skotnicki

1871-04-20 - 1945-09-01
inżynier
 

Zygmunt Okoniewski

1877-03-04 - 1936-03-23
inżynier
 
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.