INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Maria Rogowska-Falska  

 
 
1877-02-28 - 1944-09-07  
Biogram został opublikowany w latach 1988-1989 r. w XXXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Rogowska-Falska Maria (Maryna Falska) pseud. Hilda (1877–1944), pedagog, działaczka społeczna. Ur. 28 II we wsi Czaplin w Białostockiem, była piątym z ośmiorga dzieci Henryka Rogowskiego i Felicji ze Szpicbartów (Spitzbarthów), młodszą siostrą Bronisława Rogowskiego (zob.).

R. uczyła się początkowo w domu, od r. 1895 uczęszczała w Warszawie na tajne wykłady Uniwersytetu Latającego i przygotowywała się do złożenia egzaminu z 4 klas gimnazjum. Równocześnie pracowała w Czytelni Bezpłatnej Warszawskiego Tow. Dobroczynności przy ul. Tamka: tu zetknęła się z nielegalną działalnością Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). W r. 1897 złożyła egzamin na nauczycielkę i przeniosła się do Łodzi, gdzie zamieszkali też jej rodzice, pozostający pod opieką najstarszego syna, Bronisława.

Indywidualność i autorytet brata, najbliższego jej spośród całego rodzeństwa, decydująco zaważyły na ukształtowaniu się zainteresowań społecznych i socjalistycznego światopoglądu R-iej. Wtedy doszło do jej zerwania z ukochaną matką na tle stosunku do religii. W Łodzi podjęła pracę jako nauczycielka prywatna. Wstąpiła do PPS; pracując w «technice» partyjnej zbliżyła się z Marią i Józefem Piłsudskimi. W związku z wykryciem w ich łódzkim mieszkaniu nielegalnej drukarni „Robotnika” 22 II 1900, przeprowadzono także rewizję i u R-iej (znaleziono nr 2 z r. 1898 organu PPS „Światło”). Aresztowana w cztery dni później, była więziona w Łodzi, a 16 IV, razem z M. Piłsudską, przewieziona została do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej. Z powodu złego stanu zdrowia 11 VIII zwolniono ją pod dozór policji za kaucją 500 rb. Zanim zamknięto sprawę tajnej drukarni „Robotnika”, 7 XII 1901 została ponownie aresztowana w sprawie łódzkiej grupy PPS pod zarzutem prowadzenia agitacji wśród robotników. Była więziona w Łodzi, następnie do 20 IV 1902 w Piotrkowie. Zwolniona znów za kaucją 500 rb., przebywała pod nadzorem policji w Łodzi. Wyrokiem administracyjnym z 4 VII 1903 w sprawie drukarni „Robotnika”, skazano ją na 3 lata zesłania w gub. wołogodzkiej.

Z zesłania R. wróciła wiosną 1905. W ogarniętej rewolucją Warszawie włączyła się do działalności w PPS. Współpracowała blisko z Marią Koszutską. Aresztowana wraz z in. uczestnikami rozszerzonego posiedzenia Warszawskiego Komitetu Robotniczego 20 VIII t. r. przy ul. Mokotowskiej 23, przebywała w Warszawskim Więzieniu Kobiecym tzw. Serbii. Skazana administracyjnie na 3 miesiące więzienia, została w wyniku amnestii po manifeście październikowym cara, zwolniona 7 X za kaucją 200 rb. W nocy z 21 na 22 X w jej mieszkaniu przy ul. Żurawiej, zajmowanym wspólnie z bratem Henrykiem, wykryto znaczną ilość proklamacji PPS, odezw Związku Pomocy Więźniom Politycznym i bloczki kwitów na zbiórkę pieniędzy, co spowodowało ponowne jej uwięzienie na Serbii. W wyniku starań brata Bronisława 23 XI zwolniona została pod szczególny nadzór policji w Warszawie. Bez zgody władz policyjnych wyjechała do Łodzi i razem z siostrą Heleną pracowała w czytelni i wypożyczalni książek przy ul. Andrzeja 5, zorganizowanej w mieszkaniu rodzinnym na podstawie księgozbioru Bronisława. Zarazem działało tu «podbiuro» PPS. W r. 1906 z inicjatywy R-iej łódzka organizacja PPS przystąpiła do tworzenia sieci bibliotek społecznych i przyrodniczych, ona też głównie wraz z Konstantym Krzeczkowskim była organizatorką założonych wówczas biblioteczek – w 83 fabrykach, 10 dzielnicach partyjnych oraz dwu centralnych. Oskarżona o naruszenie postanowień tymczasowego generała gubernatora piotrkowskiego, została latem t. r. aresztowana i skazana na 2 miesiące więzienia, a po odbyciu kary, 25 X wysłana do miejsca przypisania w miasteczku Bielsk w gub. grodzieńskiej pod nadzór policji.

Upadek rewolucji, a jeszcze bardziej rozbicie w PPS, walka między obu powstałymi z rozłamu w r. 1906 partiami – PPS-Frakcją Rewolucyjną i PPS-Lewicą, stały się osobistym dramatem dla R-iej. Niezdolna do kompromisu w sprawach ideowych, nie mogła w pełni zgodzić się z żadnym z tych kierunków. Bliskie stały się jej koncepcje społeczne Lwa Tołstoja i Edwarda Abramowskiego. Zdaje się właśnie idee Abramowskiego, że socjalizm jest ruchem etycznym a nie politycznym, i rewolucję socjalną powinny poprzedzać przeobrażenia moralne – zdeterminowały dalszy kierunek aktywności społecznej R-iej. Nie wiążąc się organizacyjnie z PPS-Lewicą, włączyła się do rozwijanej przez partię działalności kulturalno-oświatowej, najpierw w ramach Kursów dla Analfabetów Dorosłych, a po ich likwidacji w II Oddziale Tow. Kultury Polskiej. Od r. 1908 była nauczycielką w eksperymentalnej szkole elementarnej M. Pieńkowskiej w Warszawie, utrzymywanej przez II Oddział. Przez Jadwigę Dziubińską, znaną jej jeszcze z czasów Uniwersytetu Latającego i działalności w Czytelniach Bezpłatnych, zaangażowana też została do pracy w szkole dla ochroniarek we Włochach pod Warszawą. Zdobyła wśród uczennic duży autorytet w dziedzinie świeckiego wychowania i ateistycznego światopoglądu, ale doprowadziło to do zerwania przyjaźni z Dziubińską: odeszła ze szkoły «uprowadzając z sobą kilka dziewcząt».

W r. 1910 wyjechała do Londynu, gdzie zawarła ślub cywilny z Leonem Falskim, lekarzem, działaczem lewicy socjalistycznej, więźniem X Pawilonu, zesłańcem, od r. 1907 pozbawionym prawa przebywania w Król. Pol. Z mężem zamieszkała w Wołożynie na Litwie, ale oboje zamierzali wrócić do Warszawy. Jednak Falski walcząc z epidemią tyfusu, zaraził się i w grudniu 1912 zmarł w Wołożynie. R.-F. przeniosła się do Moskwy, gdzie w r. 1914 zmarło jej jedyne dziecko, córka Barbara. W Moskwie pracowała w Bibliotece Polskiej przy Tow. Dobroczynności. Podczas pierwszej wojny światowej organizowała w Krzywym Rogu na Ukrainie pomoc dla kuchni robotniczych w Warszawie. Od r. 1915 z Marią Podwysocką prowadziła w Kijowie Dom Wychowawczy przy ul. Bogoutowskiej dla 60 polskich chłopców, należący do Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Tam zetknęła się z dr. Januszem Korczakiem, z którym potem łączyła ją przyjaźń i bliska współpraca.

Jesienią 1918 R.-F. wróciła do Warszawy. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości została zatrudniona w Min. Pracy i Opieki Społecznej w Sekcji IV Wydziału Organizacyjnego. Współpracę z utworzoną w sierpniu 1919 jednolitofrontową Komisją Centralną Związków Zawodowych. Należała do inicjatorów powołania przy niej Wydziału Opieki nad Dzieckiem Robotniczym. Z jego ramienia była, wespół z Korczakiem, organizatorką schroniska dla pozbawionych opieki rodziców dzieci robotniczych, uruchomionego 15 XI 1919 p.n. Zakład Wychowawczy «Nasz Dom» w Pruszkowie przy ul. Cedrowej 12. Zakład w początkowym okresie był utrzymywany wspólnie przez komunistyczny i socjalistyczny ruch robotniczy i stąd R.-F. w l. 1920–1 wchodziła do Robotniczego Wydziału Wychowania Dziecka przy Centralnym Komitecie Wykonawczym PPS. R.-F. była sygnatariuszką statutu Tow. «Nasz Dom», powołanego w r. 1921. Wobec narastających trudności finansowych zakładu, R.-F. wspólnie z Korczakiem zdecydowali się w r. 1926 wprowadzić do zarządu Aleksandrę Piłsudską i in. działaczy obozu legionowego. Dzięki ich pomocy i poparciu «Nasz Dom» w r. 1928 uzyskał nowoczesny, komfortowy gmach na Bielanach w Warszawie, co pozwoliło nawet na urządzenie przedszkola i bursy dla młodzieży.

R.-F. kierująca zakładem od początku, stworzyła zeń prekursorską placówkę: wypracowane wspólnie z Korczakiem metody wychowawcze stawiały sobie jako cel nadrzędny «przymus zastąpić przez dobrowolne i świadome przystosowanie się jednostki do form życia zbiorowego». Oryginalnym zabiegiem wychowawczym było spisywanie zwierzeń wychowanków, które ogłosiła drukiem pt. Wspomnienia z maleńkości. Dzień „Naszego Domu” w Pruszkowie (W. 1924). Doświadczenia wychowawcy przedstawiła w broszurce Zakład wychowawczy „Nasz Dom” – szkic informacyjny (W. 1928), ze wstępem J. Korczaka (w r. 1959 obie pozycje wydano łącznie). Próbą własnej koncepcji wychowawczej R.-F-iej było – realizowane już na Bielanach i wbrew izolacyjnemu systemowi Korczaka – dążenie do wyrwania wychowanków z zamkniętej społeczności zakładu wychowawczego i usamodzielnienie ich przez powiązanie z życiem sąsiedniej dzielnicy, tzw. Zdobyczy Robotniczej. Pogłębiający się stopniowo spór o metodę, bardziej, niż rzekome podporządkowanie się R.-F-iej naciskom sanacyjnych protektorów, doprowadził w r. 1936 do konfliktu i zerwania z Korczakiem. R.-F. szukała jednak porozumienia i tuż przed wybuchem wojny w r. 1939 doprowadziła do odbudowy zerwanych więzi. W latach okupacji niemieckiej próbowała za wszelką cenę uratować Korczaka, z narażeniem życia niosła pomoc żydowskiemu Domowi Sierot, a w «Naszym Domu» dała schronienie ok. 20 dzieciom żydowskim. Heroiczna walka o przetrwanie i bezpieczeństwo dzieci wyczerpała siły niemłodej już R.-F-iej. Na wieść o zarządzonej przez okupantów ewakuacji zakładu zmarła nagle na serce 7 IX 1944 w Warszawie. Pochowano ją na podwórku «Naszego Domu», po wojnie zwłoki ekshumowano na cmentarz Powązkowski. Była odznaczona za udział w walce z caratem Krzyżem Niepodległości (1931), pośmiertnie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1947), a w latach osiemdziesiątych Instytut Pamięci Narodowej w Jerozolimie przyznał jej medal „Sprawiedliwy wśród narodów świata” za ratowanie dzieci żydowskich podczas okupacji niemieckiej w Polsce. «Nasz Dom» przemianowany został na Państwowy Dom Dziecka im. Maryny Falskiej.

Wyrazisty portret psychologiczny R.-F-iej «człowieka bez wątpienia niezwykłej miary», u którego «wszystko (idea, sprawa, przyjaźń) istniało bez najmniejszej skazy albo nie istniało wcale» dał I. Newerly.

 

Fot. w: Arch. Komitetu Korczakowskiego przy Zarządzie Gł. Tow. Przyjaciół Dzieci w W.; Zbiory Państwowego Domu Dziecka im. M. Falskiej; – Olszewicz, Lista strat kultury pol. s. 60; Kwiatkowska A., Życiorys (R.-F-iej) w: Rogowska-Falska M., Zakład Wychowawczy „Nasz Dom” (…). Wspomnienia z maleńkości, W. 1959 s. 5–9 (fot. s. 3); Łań-Mirowska H., M. Falska i „Nasz Dom”, „Kultura” 1979 nr 46 s. 6; Miąso J., Uniwersytet dla Wszystkich, W. 1960; Newerly I., Żywe wiązania, W. 1983 s. 132, 140, 214–15, 320–3; Radlak B., SDKPiL w latach 1914–1917, W. 1967; – Piłsudska A., Wspomnienia, Wyd. 2, Londyn 1985; Sprawozdanie Komisji Centralnej Związków Zawodowych za l. 1918–20, L. 1920 s. 24; Wspomnienie o Januszu Korczaku, W. 1981 I; – „Arch. Hist. Med.” T. 20: 1957 s. 238; „Niepodległość” T. 8: 1933; „Przedświt” 1900 nr 7 s. 31, nr 12 s. 37; „Robotnik” 1900 nr 37 s. 12; „Stolica” 1986 nr 6 (fot.); – AAN: MPiOS t. 30 s. 16; AGAD: Pomocnik Gen. Gub. Warszawskiego 9 k. 427–635, 20 k. 59–60, 86, 52 k. 9, 101 k. 764–765, 854, Prokurator WIS 3693 k. 267, 273, 330, 381, 418, 4437 k. 4; Arch. Państw. w W.: WGZŻ 1280 k. 320–332; 1281 passim, 1282 passim, 1433 passim, WRzG, Wydz. więzienny, Ref. tajny 1/1905, 7/1909.

Alicja Pacholczykowa

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 
 
więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

Stanisław Schimitzek

1895-07-18 - 1975-05-10
dyplomata
 

Erwin Axer

1917-01-17 - 2012-08-05
reżyser teatralny
 

Witold Hulewicz

1895-11-26 - 1941-06-12
literat
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.