INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Ryszard Stanisław Kazimierz Ordyński     

Ryszard Stanisław Kazimierz Ordyński  

 
 
Biogram został opublikowany w 1979 r. w XXIV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Ordyński (pierwotne nazwisko Blumenfeld) Ryszard Stanisław Kazimierz (1878–1953), reżyser teatralny i filmowy, dyrektor teatrów, działacz kulturalny. Ur. w Makowie Podhalańskim 5 X, był synem Ignacego Blumenfelda-Ordyńskiego, wyższego urzędnika kolejowego, i Emilii z Herlingerów (zm. 1934). O. od wczesnego dzieciństwa zamieszkiwał z rodziną w Krakowie, tamże uczęszczał od r. 1891/2 do III Gimnazjum, gdzie w r. 1896 uzyskał maturę. W l. 1896/7–1900/1 studiował na Wydziale Filozoficznym UJ germanistykę, polonistykę, filologię klasyczną i filozofię ścisłą. W r. 1900 zmienił nazwisko na Ordyński. Od 15 I 1901 podjął pracę jako zastępca nauczyciela w krakowskim III Gimnazjum, następnie – po złożeniu w r. 1902 egzaminu nauczycielskiego – uczył kolejno w gimnazjach: w Jaśle (1902/3), Bochni (1903/4–1905/6), a później (1906/7–1908/9) w I Wyższej Szkole Realnej w Krakowie oraz – równocześnie – w innych zakładach krakowskich. Współpracował z Tow. Szkoły Ludowej. Już w czasie studiów O. nawiązał żywy kontakt z krakowskim środowiskiem literackim i bohemą artystyczną Młodej Polski. Łączyły go związki towarzyskie ze Stanisławem Wyspiańskim, Ludwikiem Pugetem, Tadeuszem Pawlikowskim, Ludwikiem Solskim, Leonem Schillerem, Arnoldem Szyfmanem, Karolem Szymanowskim, Teofilem Trzcińskim i in. Głównie pod wpływem Wyspiańskiego i Pawlikowskiego rozwinął swe zainteresowania dramatem i sceną. Próbował też sił jako tłumacz, przełożył m. in. dramat H. Sudermanna „Honor” (Złoczów b. r.). W r. 1906 nawiązał współpracę z krakowską „Nową Reformą”, w której publikował m. in. recenzje teatralne, w l. 1907–8 był współredaktorem „Gazety Powszechnej”. Pisał też do „Krytyki” i warszawskiego „Świata”.

W r. 1909 O. wyjechał na dalsze studia (germanistyka i teatrologia) do Berlina, Wiednia i Londynu. W tym okresie poznawał również osiągnięcia czołowych scen auropejskich, m. in. Moskwy, Paryża, Monachium. W r. 1909, w czasie pobytu w Monachium, zetknął się z Maxem Reinhardtem. Zafascynowany jego ideą teatru awangardowego, wszedł jako wolontariusz-stażysta do kierowanego przez Reinhardta berlińskiego Deutsches Theater. W czasie krótkich pobytów w kraju stawiał pierwsze kroki reżyserskie w teatrze poznańskim przy wystawieniu „Beatrix Cenci” Słowackiego (1909) i „Majora Barbary” G. B. Shawa (1910) w Krakowie. Latem 1910 został asystentem Reinhardta, a wkrótce samodzielnym reżyserem Deutsches Theater; wystawił m. in. w berlińskim teatrze Kammerspiele „Androklesa i lwa” G. B. Shawa. Reinhardt powierzył O-emu kierownictwo zespołu Deutsches Theater w czasie tournée po Stanach Zjednoczonych w r. 1912, a w r. n. mianował go kierownikiem studium dramatycznego przy Deutsches Theater. Po powrocie do kraju O. wystawił (premiera 8 VIII 1913) za dyrekcji Ludwika Śliwińskiego w warszawskim Teatrze Nowości widowisko pantomimiczno-baletowe „Sumurun” F. Freksy (wg koncepcji M. Reinhardta), z powodzeniem lansując Polę Negri i sam kreując jedną z ról. W r. 1914 objął dyrekcję Teatru Nowoczesnego w Warszawie. T. r. na tejże scenie została wystawiona rewia w 5 aktach pt. W pogoni za gwiazdą napisana wspólnie przez O-ego, Zygmunta Kaweckiego i Władysława Zalewskiego. Po wybuchu pierwszej wojny światowej wyjechał do Berlina, w styczniu 1915 udał się do Stanów Zjednoczonych. Pracował tam jako reżyser m. in. w teatrze Criterion w Nowym Jorku, w Little Theatre w Los Angeles i teatrze operowym w Bostonie. W r. 1916 był twórcą inscenizacji monumentalnego widowiska „Kaliban na żółtych piaskach”, będącego parafrazą szekspirowskiej „Burzy”, wystawionego z okazji 300 rocznicy śmierci Szekspira w nowojorskim amfiteatrze wobec 15 000 widzów. W okresie 1917–20 pełnił funkcję głównego reżysera Metropolitan Opera House w Nowym Jorku. W czasie swych licznych podróży artystycznych po Europie i Ameryce nawiązał znajomość z wielu sławnymi ludźmi teatru i opery, jak E. Caruso, E. G. Craig, L. Jouvet, L. Pirandello, G. B. Shaw i K. S. Stanisławski. W r. 1919 był przez krótki czas w Polsce, a po wygaśnięciu w r. 1920 kontraktu z Metropolitan Opera wrócił do kraju, już wkrótce jednak na zlecenie rządu RP – ale na własny koszt – udał się ponownie do Ameryki z akcją propagandową wśród środowisk polonijnych na rzecz pożyczki odbudowy i rozwoju kraju. Od r. 1921 współpracując z A. Szyfmanem i L. Schillerem stał się jednym z animatorów życia teatralnego w Warszawie. Wszedł w skład dyrekcji Tow. Teatrów Stołecznych (TTS) i z jego ramienia m. in. zorganizował Teatr Nowości przy ul. Bielańskiej.

W styczniu 1922 O. ustąpił z dyrekcji TTS i poświęcił się pracy reżyserskiej, głównie w teatrach warszawskich i sporadycznie krakowskich, przenosząc na grunt polski aktualne osiągnięcia teatru europejskiego i światowego. Jego specjalnością stała się dramaturgia anglosaska, a w szczególności repertuar szekspirowski. Do ważniejszych jego inscenizacji należały: „Cezar i Kleopatra” Shawa (Teatr Rozmaitości w W., 1921), „Poskromienie złośnicy” Szekspira (Teatr Rozmaitości w W., 1923), „Król Henryk IV” Szekspira (Teatr Polski w W., 1924), „Uczta szyderców” S. Benellego (Teatr Polski, 1924), „Ktobądź” Jarosława Iwaszkiewicza (Teatr im. Słowackiego w Kr., 1925). Do osiągnięć O-ego krytyka zaliczyła również inscenizację „Kresu wędrówki” R. C. Sheriffa (Teatr Narodowy, 1929) o «subtelnie wycieniowanej grze aktorskiej», oraz „Volpone” B. Jonsona (Teatr Polski, 1930), „Kupca Weneckiego” Szekspira (Teatr Polski, 1934), „Niedobrej miłości” Zofii Nałkowskiej (Teatr Narodowy, 1936). Warsztat reżyserski O-ego, o słabnących z latami wpływach «szkoły Reinhardta» i neoromantyzmu Młodej Polski, jakkolwiek eklektyczny, wyróżniał się zwykle śmiałością inscenizacyjnych rozwiązań, rozlewnym liryzmem i ironicznym humorem. Dla potrzeb sceny przełożył O. m. in. „Majora Barbarę” oraz „Pigmaliona” Shawa i „Szklaną menażerię” T. Williamsa.

Obok teatru O. żywo interesował się filmem. Jego kontakty z kinematografią datują się od r. 1912, kiedy przygotował w warszawskiej wytwórni «Sfinks» polską wersję widowiska filmowego „Quo Vadis” (wg H. Sienkiewicza) w reżyserii E. Guazzoni. W okresie pierwszej wojny światowej współpracował w Hollywood jako scenarzysta i realizator ekranowych adaptacji teatralnych. W Hollywood przebywał również w l. 1923 i 1926. W Stanach Zjednoczonych poznał m. in. Ch. Chaplina i D. Fairbanksa. Pierwszy samodzielny film reżyserowany w kraju „Uśmiech losu” (wg W. Perzyńskiego, 1927) nie przyniósł jednak O-emu sukcesu. Większe uznanie widowni, rzadziej krytyki, zyskały następne jego filmy: „Mogiła nieznanego żołnierza” (wg A. Struga, 1927) przygotowany na dziesięciolecie odzyskania niepodległości, „Pan Tadeusz” (wg A. Mickiewicza, 1928), „Janko muzykant” (wg H. Sienkiewicza, 1930), „Dziesięciu z Pawiaka” (scenariusz F. Goetla, 1931), oraz komedie: „Pałac na kółkach” (wg powieści J. Kossowskiego „Cyrk”, 1932) i „Amerykańska awantura” (wg scenariusza Ś. Karpińskiego, 1936). Na początku lat trzydziestych reżyserował w Joinville pod Paryżem 5 filmów amerykańskiej wytwórni «Paramount» w polskiej wersji aktorskiej i językowej. Ponadto w r. 1935 zrealizował pełnometrażowy film dokumentalny Sztandar wolności (inny tytuł: Józef Piłsudski). Filmy O-ego cechowała na ogół duża kultura gry aktorskiej; współpracował z najpopularniejszymi aktorami sceny i ekranu, jak Jadwiga Smosarska, Wojciech Brydziński, Stefan Jaracz, Kazimierz Junosza-Stępowski, Józef Węgrzyn. W latach trzydziestych O. prowadził również żywą działalność w krajowych i międzynarodowych organizacjach filmowych. W r. 1934 wybrany na prezesa Naczelnej Rady Przemysłu Filmowego w Polsce, mianowany został również z ramienia Ligi Narodów członkiem Rady Międzynarodowej Instytutu Filmu Naukowego. Od t. r. był członkiem jury dorocznych festiwali sztuki filmowej w Lido–Wenecja. W r. 1937 wyjechał do Paryża jako korespondent prasy polskiej: „Czasu”, „Kuriera Polskiego” i „Wiadomości Literackich”. W r. n. opracował z udziałem aktorów warszawskich polską wersję „Królewny Śnieżki” W. Disney’a. Swoje wspomnienia i niektóre eseje zawarł w publikacji Z mojej włóczęgi, której pierwsze wydanie (W. 1939) wskutek wybuchu wojny nie dotarło do czytelników (2. wyd., uzupełnione, z przedmową W. Horzycy ukazało się pośmiertnie w Krakowie w r. 1956).

Po wybuchu wojny, na przełomie l. 1939/40 O. opublikował w prasie ukazującej się we Francji cykl artykułów o antyhitlerowskim charakterze. Opuścił Paryż na parę dni przed wkroczeniem Wehrmachtu, był poszukiwany przez gestapo. Po ewakuacji z Francji dotarł do Stanów Zjednoczonych. Przebywał w Nowym Jorku i Los Angeles, współpracował z Hollywood. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny O. otrzymał funkcję konsultanta i «oficjalnego doradcy» przy produkcji inspirowanej przez rząd F. D. Roosevelta serii filmów poświęconych antyfaszystowskiemu ruchowi oporu w okupowanej Europie, również w Polsce. O. współpracował m. in. przy filmie Ernesta Lubitcha, pt. „Być albo nie być” (1942). Po powstaniu w Nowym Jorku (listopad 1942) Polskiego Teatru Artystów nawiązał współpracę reżyserską z tą placówką obsługującą środowiska polonijne w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Równocześnie współdziałał z komórką filmową Polskiego Ośrodka Informacyjnego w Nowym Jorku przy realizacji eksperymentalnych „Trzech etiud Chopina” (1943) w reżyserii Eugeniusza Cękalskiego. W r. 1945 założył «Warsaw Film Inc.» (Warszawskie Tow. Filmowe), które gromadziło polonica filmowe i realizowało filmy dokumentalne, w tym „Warsaw Rebuilds” („Odbudowa Warszawy”, 1945) i „We Survived” („Przeżyliśmy”, 1945). Do kraju powrócił pod koniec 1946 r. W r. n. nawiązał współpracę reżyserską z Teatrem Wojska Polskiego w Łodzi, a w sezonie 1948/9 kierował teatrem «Placówka» w Warszawie. W tym czasie wszedł do Komitetu Wykonawczego Międzynarodowego Instytutu Teatralnego (ITI). W l. 1949–51 zaangażowany był jako reżyser w Teatrze Polskim, a od r. 1951 do końca życia w Teatrze Nowym, gdzie wystawił kilka sztuk z repertuaru szekspirowskiego, m. in. „Sen nocy letniej” (1952). Mimo postępującej choroby (rak) utrzymywał kontakty ze sceną; premiera „Wesołych kumoszek z Windsoru” w Teatrze im. S. Jaracza w Łodzi (18 III 1953) była jego ostatnim dziełem reżyserskim. Zmarł 13 VIII 1953 w Warszawie, pochowany został na miejscowym cmentarzu Bródnowskim. Odznaczony był m. in. Krzyżem Oficerskim Polonia Restituta i francuską Legią Honorową.

O. był czterokrotnie żonaty. Pierwszy związek małżeński zawarł w r. 1903 ze Stefanią Stanik, artystką malarką. Następnie ożenił się w r. 1913 z niemiecką aktorką Kamilą Eibenschutz. W r. 1941 poślubił w Stanach Zjednoczonych Annę Steckiewicz. Z krótkotrwałego, zawartego w czasie pierwszej wojny światowej i rychło rozwiązanego małżeństwa z obywatelką amerykańską pozostawił córkę. Nie są jednak znane imiona ani owej trzeciej żony, ani córki.

 

Portret O-ego przez S. I. Witkiewicza (pastel, 1927, reprod. w: „Wiad. Liter.” 1929 nr 11); Portret przez S. Wyspiańskiego (pastel, 1897) zaginął w r. 1940 w Paryżu (reprod. w: Katalog Działu Sztuki Powszechnej Wystawy Krajowej, P. 1929, oraz Ordyński R., Z mojej włóczęgi, Kr. 1956); Karykatura przez E. Caruso (rysunek 1919, reprod. w: „Wiad. Liter.” 1924 nr 8); Fot. m. in. z Polą Negri w F. Freksy „Sumurun” 1912, z Ch. Chaplinem z r. 1943, fotosy z filmów O-ego z l. 1928–36 w Filmotece Pol. w W. (Depozyt Anny Steckiewicz-Ordyńskiej); Fot. z inscenizacji O-ego w teatrach warszawskich w Muz. Teatr. w W.; – Bibliogr. dramatu pol., II; Krytyka 1894–1914. Bibliografia zawartości, Oprac. W. Suchodolski, Wr. 1953; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?, (fot.); Peretiatkowicz-Sobeski, Współcz. kultura pol.; Słown. Teatru Pol., (fot., bibliogr.); – Banaszkiewicz W., Witczak W., Historia filmu polskiego, W. 1966 I; Iwaszkiewicz J., Ordyński, „Życie Warsz.” 1957 nr II; Jewsiewicki W., Materiały do dziejów filmu w Polsce (skrypt.), W. 1952; Krasiński E., Warszawskie sceny 1918–1939, W. 1976 Ozimek S., Film polski w wojennej potrzebie 1939–1945, W. 1974; Strug A., O filmie „Mogiła nieznanego żołnierza”, „Ekran i Scena” 1927 nr 2; Szyfman A., Wspomnienie o R. O-m, „Teatr” 1954 nr 16 s. 19; – Lechoń J., Listy do Anny Jackowskiej, W. 1977 (karykatura rys. przez Lechonia); Ordyński R., „Być albo nie być – nowy film E. Lubitcha na tle okupowanej Warszawy, „Wiad. Pol.” (Londyn) 1942 nr 18; tenże, Jak sfilmowałem „Pana Tadeusza”, „Wiad. Liter.” 1928 nr 48; Słonimski A., Alfabet wspomnień, W. 1975; Sprawozdanie Dyrekcji c. k. Gimnazjum w Bochni za r. szk. 1904, Kr. 1904; toż za l. n. do r. 1906; Sprawozdanie Dyrekcji c. k. Gimnazjum w Jaśle za r. szk. 1903, Jasło 1903; Sprawozdanie Dyrekcji c. k. III Gimnazjum w Krakowie za r. szk. 1892, Kr. 1892; toż za l. n. do r. 1896 oraz za l. 1901–2; Sprawozdanie Dyrekcji c. k. I Wyższej Szkoły Realnej w Kr. za r. 1907, Kr. 1907; toż za l. n. do r. 1912; Szematyzm Król. Galicji na r. 1902 i n.; Żeleński T., Listy, W. 1972; – „Pam. Teatr.” 1953 nr 2 s. 161 (nekrolog, błędna data śmierci, fot.), 1958 z. 3/4 s. 610–14 (rec. E. Krasińskiego Z mojej włóczęgi, O-ego); „Wiad. Filmowe” 1934 nr 4; – Arch. UJ: W. F. II 324–332; Filmoteka Pol. w W.: Zachowane kopie filmów O-ego, m. in. „Pan Tadeusz” – fragmenty (1928), „Janko muzykant” (1930), „Dziesięciu z Pawiaka” (1931); IS PAN: nr inw. 237 (listy O-ego z l. 1898–1937), nr inw. 387 (przekład sztuki „Szklana menażeria” T. Williamsa); Muz. Teatr. w W.: nr inw. MT IV/126–127 (egzemplarz reżyserski „Sumurun” F. Freksy, odznaczenia O-ego, tabakierka z dedykacją M. Reinhardta); Autobiografia O-ego oraz uzupełnienie do niej pióra Adama Ordyńskiego, brata O-ego, w Materiałach Red. PSB; Listy O-ego w: B. Jag. rkp. 8623, 8816, B. Narod. rkp. 2753, 2857, 7046, B. Ossol. rkp. 12282, 13387; Listy do O-ego: B. Jag. rkp. 8645, B. PAN w Kr. rkp. 3179, 3284, 3285; – Dokumenty osobiste, fot. w posiadaniu rodziny; – Informacje Zofii Ordyńskiej i Heleny z Ordyńskich Kościńskiej.

Stanisław Ozimek

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.