INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Walenty Maciej Stefański  

 
 
1813-02-12 - 1877-06-30
Biogram został opublikowany w latach 2004-2005 w XLIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Stefański Walenty Maciej, pseud. Kiliński, Polak XIX wieku (1813–1877), księgarz, drukarz, wydawca, redaktor i publicysta, działacz polityczny i społeczny.

Ur. 12 II w Śródce pod Poznaniem, był synem Wawrzyńca (zm. po 1848) i Franciszki z Bonieckich. Wg tradycji rodzinnej dziad S-ego, Tomasz Stefański, zmuszony został do opuszczenia Litwy, prawdopodobnie za udział w konfederacji barskiej; w l. siedemdziesiątych XVIII w. przybył do Poznania, gdzie pracował jako rybak. Ojciec S-ego, również rybak i starszy cechu rybackiego w Poznaniu, brał udział w insurekcji kościuszkowskiej.

W domu odebrał S. wychowanie patriotyczne. Początkowo uczył się u reformatów w Śródce, w r. 1826, po ukończeniu czwartej klasy, rozpoczął naukę zawodu zecera u drukarza niemieckiego W. Deckera. Świadom niedostatków w wykształceniu, samodzielnie uzupełniał wiedzę, uczył się historii oraz języków: niemieckiego, francuskiego, angielskiego i łaciny. Podczas powstania listopadowego potajemnie wraz z dwoma kolegami przekroczył 2 II 1831 pod Pyzdrami granicę Król. Pol. i wstąpił do wojska polskiego. Służył w p. jazdy poznańskiej pod dowództwem gen. Henryka Dembińskiego; walczył na Litwie, awansował do stopnia wachmistrza i otrzymał wojskowy Krzyż Zasługi. Wraz z resztkami armii gen. Macieja Rybińskiego przekroczył granicę pruską i 6 X t.r. złożył wraz z całym oddziałem broń w okolicach Brodnicy. Gdy wrócił do Poznania, na skutek donosu o jego udziale w walkach, został 5 IV 1832 aresztowany przez władze pruskie i skazany na pół roku więzienia oraz utratę praw do spadku po rodzicach; objęty jako nieletni amnestią królewską, musiał jednak odbyć trzyletnią służbę wojskową w pruskim 4. p. dragonów stacjonującym w Nadrenii; pełnił m.in. obowiązki guwernera synów swojego dowódcy, płk. von Sługackiego.

Po powrocie do Poznania, zapewne w r. 1835, pracował S. nadal jako czeladnik u Deckera. Dn. 21 VIII 1837, uzyskawszy dyspensę kościelną, ożenił się ze swoją kuzynką Pauliną Stefańską. Prawdopodobnie już w tym czasie związał się ze Zjednoczeniem Emigracji Polskiej Joachima Lelewela; kiedy w r. 1839 emisariusze Centralizacji Tow. Demokratycznego Polskiego (TDP) zakładali w Poznaniu Komitet Centralizacji, pominęli go jako stronnika Zjednoczenia. W czerwcu t.r. otworzył przy ul. Wrocławskiej 36 księgarnię, we wrześniu uzyskał koncesję na założenie małej drukarni przy ul. Wielkie Garbary 45, a 11 X uruchomił czytelnię i wypożyczalnię książek, głównie o tematyce historycznej i religijnej. Firma utworzona przez S-ego i prowadzona pod jego nazwiskiem, była własnością Józefa Łukaszewicza i Antoniego Poplińskiego. S. przez krótki czas drukował w niej „Tygodnik Literacki”, którego był też jednym z dystrybutorów. W r. 1840 ogłosił Katalog książek należących do czytelni założonej w księgarni W. Stefańskiego w Poznaniu (P.), obejmujący ponad pięćset tomów. Na początku t.r. próbował bez powodzenia utworzyć księgarnię filialną w Trzemesznie. Kiedy w r. 1841 w wyniku nieporozumień doszło do zerwania współpracy z Łukaszewiczem i Poplińskim, S. kontynuował działalność na własny rachunek. W czerwcu t.r. przeniósł drukarnię na ul. Podgórną 2, a księgarnię do budynku «Bazaru». W swej oficynie drukował polską literaturę piękną, m.in. w r. 1840 „Satyry” Krzysztofa Opalińskiego oraz „Poezje” Edmunda Wasilewskiego; wydawał też literaturę popularną dla ludu i broszury religijne.

Pod koniec r. 1841 zorganizował S. w Poznaniu konspiracyjny Związek Plebejuszy, skupiający rzemieślników, czeladników i chłopów, a także polskich żołnierzy służących w armii pruskiej. Przywódcy Związku, programowo bliscy ideologii Gromad Ludu Polskiego, dążyli do ustroju opartego na «równości, miłości chrześcijańskiej, braterstwie i ewangelicznej wspólności». Za cel uznali przygotowanie powstania przeciw wszystkim trzem zaborcom, na czas którego zapowiadali zawieszenie prawa własności i przekazanie gminom administracji majątkami. Powstanie miało doprowadzić do restytucji Rzpltej w granicach z r. 1772. W poł. l. czterdziestych sieć spisku objęła Wielkopolskę, Śląsk, Pomorze i Prusy Wschodnie. S. przyczynił się do założenia w Poznaniu, połączonego organizacyjnie ze Związkiem Plebejuszy i również konspiracyjnego Związku Wiarusów; stowarzyszenie to, kierowane przez braci Maksymiliana i Leona Rymarkiewiczów, propagowało aspiracje niepodległościowe wśród uczniów gimnazjalnych i rzemieślniczych oraz praktykantów kupieckich. W r. 1842 popularyzował S. idee Zjednoczenia Emigracji Polskiej także w legalnym piśmie „Postęp”, przez siebie wydawanym i redagowanym, a «poświęconym rozwojowi rolnictwa, przemysłu, kupiectwa i dobroczynności» (ukazało się sześć numerów). W r. 1843 kontaktował się z Edwardem Dembowskim oraz ze spiskowcami pozostającymi pod jego wpływem. Nie zważając na kierowany przez Karola Libelta Komitet Poznański, przygotowywał z jednym z nich, Adolfem Malczewskim powstanie, którego wybuch zaplanowano na styczeń 1844, pod pretekstem polowania gnieźnieńskiego Tow. Myśliwskiego w lasach powidzkich przy granicy z Król. Pol. Aresztowanie Malczewskiego i kilkudziesięciu spiskowców udaremniło te plany. T.r. opublikował S. katalog Dzieła nakładowe i komisyjne W. Stefańskiego w Poznaniu (P.). Od stycznia 1845 do końca r.n. redagował poświęcony religii i literaturze miesięcznik „Obrona Prawdy”. Nadal wydawał polską literaturę piękną, m.in. Michała Czajkowskiego „Powieści” (1844), prace historyczne, jak Joachima Lelewela „Polska wieków średnich” (1846–51) oraz społeczno-ekonomiczne, jak Henryka Kamieńskiego „Filozofia ekonomii materialnej ludzkiego społeczeństwa” (1843–5). Drukował też kilka czasopism, m.in. „Gazetę Kościelną” (1843–9) i „Przegląd Poznański” (1845–51). Wbrew przepisom cenzury pruskiej, kolportował tysiące egzemplarzy druków emigracyjnych; można było u niego zaprenumerować paryskiego „Demokratę Polskiego”, a także nabyć „Polskę Chrystusową” Ludwika Królikowskiego, „O prawdach żywotnych narodu polskiego” i „Katechizm demokratyczny” Henryka Kamieńskiego oraz podręczniki taktyki i strategii wojennej Józefa Wysockiego i Ludwika Mierosławskiego. Drukarnia i księgarnia S-ego były w tym czasie ośrodkiem propagandy patriotycznej i rewolucyjnej, a Poznań miejscem, z którego literatura emigracyjna była kolportowana w całym kraju. W l. 1840–5 sprowadził S. z Paryża (wg danych policyjnych) książki za kwotę 6 349 talarów. Działalność ta była przyczyną częstych rewizji u S-ego i nakładania na niego kar grzywny.

Po niepowodzeniu akcji w lasach powidzkich przystąpił S. do następnej próby wywołania powstania. Przekonywał Aleksandra Guttrego, członka Komitetu Poznańskiego związanego z Centralizacją TDP, o możliwości zamachu na poznańską cytadelę przy pomocy żołnierzy Polaków. Termin wybuchu powstania wyznaczył na Wielki Piątek 1845, ale aresztowania z 23 na 24 II t.r. członków Związku Wiarusów uniemożliwiły realizację tych planów. W lutym t.r. przyczynił się S. do założenia w Poznaniu kasyna dla rzemieślników nazwanego «Gospodą Miejską» i sam został wybrany na jego prezesa, jednak władze pruskie, po aresztowaniach wśród «Wiarusów», nie zatwierdziły jego statutu. Nękany coraz częstszymi rewizjami, S. zwrócił się 2 IV t.r. do magistratu w Bydgoszczy o udzielenie zezwolenia na otwarcie w tym mieście drukarni i księgarni oraz handel dziełami sztuki i muzykaliami; spotkało się to ze sprzeciwem tamtejszego naczelnika policji. Pod koniec lipca zorganizował S. w Poznaniu demonstrację przeciw ks. Janowi Czerskiemu, zamierzającemu utworzyć niezależną od Rzymu niemiecko-katolicką gminę wyznaniową; po starciach ludności z wojskiem i policją został aresztowany, ale z braku dowodów winy niebawem zwolniony. Na początku listopada 1845 S. oraz przebywający w Galicji Dembowski uznali, że Komitet Poznański ociąga się w przygotowywaniu powstania; w związku z tym powzięli plan jego obalenia i opanowania kierownictwa ruchu patriotyczno-rewolucyjnego. S., występujący wówczas pod pseud. Kiliński, objeżdżał konno okolice Poznania i prowadził agitację wśród chłopów. Na 15 XI t.r. zarządził zjazd do Torunia spiskowców z terenu Galicji, Krakowa i Warszawy, mających przejąć ster przygotowań do powstania. Tymczasem jeden ze spiskowców galicyjskich, Franciszek Wiesiołowski, ujawnił Libeltowi i Wiktorowi Heltmanowi plany zamachu na Komitet, a działacz Komitetu Poznańskiego Seweryn Mielżyński zadenuncjował 5 XI S-ego policji pruskiej. Wraz z 23 zwolennikami S. został aresztowany z 8 na 9 XI, przewieziony do Berlina i osadzony w twierdzy Moabit. W sierpniu 1847, razem m.in. z Libeltem, Mielżyńskim i Mierosławskim stanął przed sądem w Berlinie, oskarżony o dążenie do powstania, propagowanie «zasad komunistycznych i fanatyzmu religijnego» oraz zdradę państwa. Jednak i tym razem z braku dowodów winy został 2 XII t.r. uwolniony.

Po powrocie do Poznania reaktywował S. kółka Plebejuszy na prowincji oraz nawiązał kontakt z adwokatem Jakubem Krauthoferem-Krotowskim i poetą Ryszardem Berwińskim. W poł. marca 1848 w księgarni S-ego w «Bazarze» wyłożono do podpisu zredagowany przez Krotowskiego adres do króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, w którym podkreślono nieprzedawnione prawa Polski do wolności. S. należał do inicjatorów polsko-niemieckiej demonstracji w Poznaniu 20 III t.r.; wraz z dyrektorem Ziemstwa Kredytowego Aleksandrem Brodowskim i wiceprezesem Tow. Naukowej Pomocy Maciejem Mielżyńskim uzyskał wtedy u naczelnego prezesa W. Ks. Pozn. M. Beurmanna zakaz rozpraszania tłumów oraz zgodę na wysłanie do króla deputacji z adresem opatrzonym tysiącami podpisów. Tego samego dnia, korzystając ze zniesienia cenzury, zgłosił Beurmannowi założenie „Gazety Polskiej”, pierwszego polskiego dziennika w Poznaniu; pismo to, redagowane przez Hipolita Cegielskiego i Marcelego Mottego, a drukowane przez S-ego, stało się organem powstałego w Poznaniu Komitetu Narodowego Polskiego. Wraz m.in. z Krotowskim i Berwińskim S. wszedł tego dnia w skład Komitetu (od końca marca Komitet Centralny), wciągając do niego równocześnie Jana Esmana, Jana Palacza i Pawła Andrzejewskiego, swych współpracowników z niedziałającego już Związku Plebejuszy. Był jednym z sygnatariuszy odezw Komitetu, m.in. „Zweite Proklamation an die Israeliten” (z 24 III, zapewniającej Żydom równouprawnienie) i „Das National Komitee an die deutschen Landleute” (z 28 III, wzywającej do zgody polsko-pruskiej). Dn. 28 III wygłosił przemówienie po nabożeństwie za poległych w obronie wolności ludów. Dn. 1 IV wraz z innymi członkami Komitetu podpisał odezwę do chłopów, zapowiadającą zwolnienie z czynszu tych, którzy wstąpią do oddziałów polskich oraz do «Braci Księży», aby «sprawie narodowej nadać tę świętość i wspaniałość». Księgarnia S-ego w «Bazarze» stała się centrum ogarniętego rewolucją Poznania. Wg Mottego S. «nieraz po całodziennym radzeniu w Komitecie i bieganiu po mieście stawał nocą sam przed szufladkami i składał [„Gazetę Polską”] aż do rana». Kiedy 4 IV władze pruskie ogłosiły w Poznaniu stan oblężenia, lewica Komitetu przeforsowała decyzję o utworzeniu Rządu Tymczasowego, do którego obok Gustawa Potworowskiego i Libelta, powołano także S-ego; Rząd nigdy jednak nie rozpoczął działalności. S., przyjmując w tym czasie postawę bardziej ugodową, wszedł 7 IV do tzw. Komisji Reorganizacyjnej, mającej przygotować zasady autonomii W. Ks. Pozn. Wraz z Libeltem uczestniczył w pertraktacjach z komisarzem królewskim gen. W. Willisenem o rozbrojenie polskich obozów wojskowych. Dn. 11 IV z Libeltem i Anastazym Radońskim, komisarzem powiatowym średzkim, S. podpisał w Jarosławcu umowę z Willisenem, na podstawie której ludność polska miała otrzymać samorząd w zamian za likwidację obozów wojskowych. Jednak na posiedzeniu Komitetu 25 IV wycofał się z umowy i opowiedział za walką zbrojną z Prusakami. Razem z Libeltem wystąpił z Komitetu, co doprowadziło 30 IV do jego rozwiązania; obaj oświadczyli w „Gazecie Polskiej” (nr 35), że «mimo woli swojej zdradzili sprawę ziomków swoich [...], albowiem zamiast obiecanych i zaręczonych swobód najhaniebniejszą niewolę na lud polski ściągnęli». W poł. maja S-ego wraz z Edwardem Ponińskim i Tytusem Działyńskim aresztowano i osadzono w poznańskiej twierdzy Winiary; uwolniony 11 VII, oddany został pod nadzór policji. Sympatyzował w tym okresie z rewolucją węgierską i próbował nawiązać kontakt z gen. Józefem Bemem; był podejrzewany przez władze o organizowanie zakupów broni dla Węgrów.

Dn. 29 IX 1848 przedłożył S. władzom prospekt nowego czasopisma dla ludu „Wielkopolanin”. Pismo ukazywało się od 4 X t.r. pod redakcją ks. Aleksego Prusinowskiego, a od października 1849 pod redakcją S-ego, który ogłaszał w nim artykuły antyrządowe i atakujące poznańskich legalistów. Numery „Wielkopolanina” były często konfiskowane, a S. jako wydawca i redaktor, oskarżany o wzniecanie nienawiści do Niemców i nieposłuszeństwo władzy, kilkakrotnie stawał przed poznańskim sądem przysięgłych (przyczyną jednego z procesów było opublikowanie w listopadzie 1849 ryciny pt. „Drang nach Osten”, przedstawiającej wypędzenie polskiego chłopa i osiedlenie w jego miejsce rodziny niemieckiej). Drukował też S. w tym czasie pisma „Wiarus” (1849–50) i „Szkoła Polska” (od r. 1849), od r. 1850 wraz z dodatkiem „Szkółka dla Dzieci”. W r. 1849 opublikował Spis dzieł nakładowych i komisyjnych W. Stefańskiego w Poznaniu (P.). Od 14 III t.r. był nakładcą gazety w języku niemieckim „Zeitung des Ostens”, mającej informować o sprawach Polski i Słowiańszczyzny. W artykule wstępnym (nr 45) nazwał króla pruskiego «knutownikiem cara», za co wytoczono mu kolejny proces, tym razem o obrazę majestatu (gazeta upadła w poł. grudnia). Broniony w sądzie przez Krotowskiego, został 10 VII 1850 uniewinniony. Od 7 I t.r. wydawał kolejne pisemko dla ludu „Krzyż a Miecz”. Kontynuował też wydawanie polskiej literatury pięknej: Cypriana Norwida „Pieśni społecznej cztery stron” (1849), Adama Mickiewicza „Rzecz o literaturze słowiańskiej wykładana w Kolegium Francuskim” (1850–1), Teofila Lenartowicza „Polska ziemia” (1850) i „Mały światek” (1851). Po zamknięciu przez władze pod koniec czerwca 1850 „Gazety Polskiej”, „Krzyża a Miecza” i „Wielkopolanina” (29 VI t.r.), drukował od 8 VII „Gońca Polskiego”; także tym razem był szykanowany represjami i procesami (kary za artykuły w „Gońcu” przekroczyły sumę 200 talarów). Okres Wiosny Ludów i miesiące bezpośrednio po nim były czasem największego rozwoju firmy S-ego; ukazywała się w niej przeszło połowa wszystkich druków poznańskich.

W r. 1849 został S. prezesem Ligi Polskiej w Poznaniu; od 28 I 1850 kierował jedną z jej filii przy poznańskiej parafii św. Marcina. Zwerbował do niej ponad dwustu członków, przeważnie spośród rzemieślników, wyrobników i chłopów; kształcił w nich poczucie narodowe przez wygłaszanie pogadanek, odczytywanie gawęd z „Wielkopolanina” i innych drukowanych przez niego pism. Po rozwiązaniu przez władze Ligi Polskiej również ligi przy parafiach zaprzestały działalności, natomiast Liga świętomarcińska przeobraziła się w stowarzyszenie, przybierając nazwę Ligi m. Poznania (Ligi Miejskiej). Nadal pod kierunkiem S-ego prowadziła ona działalność charytatywną, wspierając materialnie emigrantów, powodzian i pogorzelców po pożarze Krakowa; utworzyła też w Poznaniu kasę pogrzebową i kasę pożyczkową oraz przyczyniła się do założenia szkoły rzemieślniczej, Tow. Dobroczynności i Tow. Przemysłowego. W styczniu 1851 Liga m. Poznania zbierała podpisy pod odezwą o obsadzenie dwóch szkół miejskich nauczycielami Polakami („Goniec Pol.” 1851 nr 112–114). W ramach Ligi miało działać Bractwo Panny Marii Królowej Korony Polskiej; jego celem było zbliżenie się «do ducha i przeszłości narodu polskiego, który swe dzieła narodowe nie tylko od obrzędów religijnych zaczynał i na nich kończył, ale tak łączył religię z narodowością, że wiele prac narodowych w samym kościele odbywał». Reguły Bractwa nie zostały jednak zatwierdzone przez arcybp. gnieźnieńskiego i poznańskiego Leona Przyłuskiego. Dn. 5 XI t.r. policja skonfiskowała dokumenty Ligi m. Poznania i na ich podstawie oskarżyła członków zarządu o kontakty z ośrodkami emigracyjnymi w Londynie i Paryżu. Wyrokiem z 11 XI skazano S-ego na 10 talarów grzywny z zamianą na osiem dni więzienia. Dn. 22 XI odebrano mu koncesje na prowadzenie drukarni i księgarni; nabyli je wówczas zaprzyjaźnieni z nim Sylwester Pawicki i Herman Gube, którzy przyjęli go do spółki przy wydawaniu „Gońca Polskiego”; sam Pawicki wydawał do r. 1853 „Szkołę Polską” i „Szkółkę dla Dzieci”. Władze dowiedziały się o udziale S-ego w „Gońcu Polskim”, po czym opieczętowały drukarnię i księgarnię. Dn. 31 XII „Goniec Polski” przestał się ukazywać, a w r. 1852 zrezygnował S. ostatecznie z 13-letniej działalności wydawniczo-księgarskiej.

W kwietniu 1852, korzystając z kredytu i własnych oszczędności, otworzył S. w poznańskim «Bazarze» «Dom spedycyjny i komissyjny surowych płodów i towarów». Gdy popadł w kłopoty finansowe, zajął się pośrednictwem w handlu dobrami ziemskimi. W Szczecinie i Hamburgu badał możliwości pośredniczenia w spławie płodów rolnych z W. Ks. Pozn. W styczniu 1853 wyjechał do Nadrenii dla zapoznania się z tamtejszymi przedsiębiorstwami przemysłowymi. W marcu t.r. wystąpił o koncesję na «zaprowadzenie żeglugi parowej na Warcie». Jakiś czas handlował drzewem, głównie podkładami kolejowymi, które sprzedawał w Gdańsku. Przez kilka miesięcy przebywał w okolicy Świecia, zajmując się wyrębem i obróbką drzewa. Z zarobionych pieniędzy założył w r. 1855 w Bydgoszczy dobrze prosperujący skład drewna, a w r. 1856 dokupił część podbydgoskiej wsi Bocianowo wraz z cegielnią. Po śmierci żony (ok. r. 1856) osiadł z dziećmi w Bocianowie. W tym czasie często podróżował; w listopadzie 1855 przebywał w Galicji, potem wyjeżdżał do Królewca, Elbląga, Kłajpedy, Torunia i Starogardu, niejednokrotnie odwiedzał też Król. Pol., gdzie kontaktował się z dawnymi spiskowcami. Otrzymywał nadal kolportowane przez Centralizację Londyńską zakazane druki, m.in. w r. 1857 wydawane przez Hercena czasopisma emigracji rosyjskiej „Kołokoł” i „Polarnaja zwiezda”. Był stale obserwowany przez policję, podejrzewającą go o kontynuowanie agitacji rewolucyjnej; odebrano mu również paszport.

Na przełomie l. pięćdziesiątych i sześćdziesiątych S. dużo publikował, skłaniając się stopniowo ku koncepcjom religijno-mistycznym. W artykułach w chełmińskim „Nadwiślaninie” nawoływał do obrony religii katolickiej, będącej wg niego zaporą przeciw germanizacji, krytykował księży na Pomorzu za posługiwanie się językiem niemieckim, apelował o zakładanie stowarzyszeń polskich i rozwijanie oświaty ludu, domagał się równouprawnienia Pomorza z W. Ks. Pozn. W ogłoszonym na tych łamach artykule Z Kaszub w dzień św. Bernarda. Co teraz począć? (1861 nr 53, 58), wezwał do stworzenia funduszu na cele narodowe, m.in. przez wyrzeczenie się kosztownych zabaw; uznano to za przygotowywanie ogólnopolskiego powstania i raz jeszcze wytoczono S-emu proces. Dn. 12 IV 1862 otrzymał nieoczekiwanie wysoki wyrok dwóch lat więzienia w twierdzy Wisłoujście. Po odbyciu kary osiadł pod koniec r. 1864 w Pelplinie. Założył tam skład drewna budulcowego, który w r. 1866 przekształcił w Dom Kupiectwa Pośredniczego, poszerzając działalność o handel zbożem i innymi płodami rolnymi. Dn. 11 X 1864 wstąpił do Tow. Rolniczego w Piasecznie, gdzie m.in. organizował chłopskie wystawy rolnicze i uczył w utworzonej w r. 1866 przez Towarzystwo Szkółce Rolnej. W Pelplinie, mimo bojkotu ze strony sfer ziemiańskich, sam założył 8 V 1866 Tow. Rolnicze; 2 II 1867 został wybrany jego naczelnikiem i na przełomie marca i kwietnia t.r. przekształcił je w Tow. Gospodarcze Pelplińskie (od r. 1868 pełnił w nim funkcję podskarbiego). Od r. 1866 był także członkiem Tow. Naukowej Pomocy w Toruniu. W r. 1867 uczestniczył w zorganizowanym w Toruniu Zjeździe Gospodarczym (w styczniu) oraz zwiedzał Wystawę Światową w Paryżu (w czerwcu). W r. 1869 przejął agenturę Ogniowego Tow. Ubezpieczeń w Hamburgu na Pelplin i okolice. Był inicjatorem i podskarbim pelplińskiej kasy pożyczkowej. W kolejnych artykułach w „Nadwiślaninie”, a także w „Przyjacielu Ludu” nawoływał do szerzenia oświaty przez zakładanie bibliotek ludowych (jedną sam utworzył w Pelplinie). Dn. 7 VI 1870 uczestniczył w Poznaniu w zwołanym przez TPNP „Wiecu w sprawie pisowni języka polskiego”. W lutym 1869 z okazji 50-lecia święceń kapłańskich i 23-lecia pontyfikatu papieża Piusa IX napisał odezwę, pomyślaną jako przeciwwaga dla podobnej odezwy katolików niemieckich. Zebrał przeszło 31 tys. podpisów i przesłał dokument rektorowi Kolegium Polskiego w Rzymie ks. Piotrowi Semenence, który 5 V t.r. na specjalnej audiencji wręczył go papieżowi. W tym czasie pod pseud. Polak XIX wieku wydał S. w Dreźnie, dzięki poparciu Józefa Ignacego Kraszewskiego, dwuczęściowe dzieło filozoficzno-religijne, dedykowane Piusowi IX. W części pierwszej pt. Szlachecka Rzeczpospolita a hasło nasze (1869), w pewnej mierze autobiograficznej, wykazywał winy szlachty wobec ojczyzny. W części drugiej, będącej rodzajem traktatu teologiczno-społecznego, pt. Szkoła o Królestwie Bożym (1870) wezwał do odrodzenia moralnego, mającego doprowadzić do Królestwa Bożego na ziemi i odbudowy Polski. Ze względu na pominięcie roli Kościoła w życiu narodu, dzieło to spotkało się z krytyką sfer katolickich; w „Tygodniku Katolickim” (1871 nr 21) wytknięto S-emu błędy teologiczne, na które odpowiedział on w tonie ostrym, niczego nie odwołując (List otwarty, „Przegl. Pol.” 1870/1 s. 323). Echem tej polemiki była broszura S-ego Zgoda duchowieństwa z narodem. Napisał Polak XIX wieku (P. 1871).

W r. 1873, wspólnie z zięciem, Stanisławem Dzierzgowskim, wybudował S. w Pelplinie dom ozdobiony z zewnątrz płaskorzeźbami królów polskich oraz malowidłami Orła i Pogoni, a także Trójcy Świętej; w domu tym, nazwanym przez S-ego Królestwem Bożym, organizował on zebrania ludowe i amatorskie przedstawienia teatralne. W „Przyjacielu Ludu” (1873 nr 17) anonsował, że są w nim do wynajęcia «mniejsze i większe pańskie mieszkania» oraz pomieszczenia na sklepy. S. zmarł 30 VI 1877 w Pelplinie, w całkowitym niemal zapomnieniu; został pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym.

W małżeństwie z Pauliną Emilią, córką Tomasza Stefańskiego i Marianny z Trocerów, miał S. siedmioro dzieci: Aleksandrę (ur. 1838), Stanisławę (ur. 1840), Helenę (ur. 1841), Władysława (ur. 1842), Teodorę (ur. 1844) i Franciszka (ur. 1845; jego brat bliźniak zm. przy urodzeniu). Żona S-ego, modystka, prowadziła w Poznaniu do r. 1842 cieszący się dużym powodzeniem sklep konfekcji damskiej i kapeluszy, który przekazała swojej siostrze; w r. 1845, podczas uwięzienia S-ego, zarządzała jego drukarnią.

Imieniem S-ego nazwano jedną z ulic w Poznaniu. W Pelplinie, oprócz nazwy jednej z ulic, upamiętniają go tablice pamiątkowe na cmentarzu oraz na domu, w którym mieszkał. S. był jednym z bohaterów serialu telewizyjnego w reżyserii Jerzego Sztwiertni „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy” (1982).

 

Estreicher w. XIX, IV; Lewak–Więckowska, Zbiory B. Rap. Katalog; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1998 supl. I; Słown. Pracowników Książki Pol.; Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol., I 233; Wpol. Słown. Biogr.; – Bratkowski S., Wielki konspirator zakłada kółka rolnicze, „Kulisy” 1973 nr 25; Bukowski A., Piaseczno pod Gniewem na Pomorzu – pierwowzór polskich kółek rolniczych, W. 1967; Filipiak T., Grot Z., Paprocki F., Polityczna działalność rzemiosła wielkopolskiego w okresie zaborów (1793–1918), P. 1963; Frankiewicz C., Działania wojenne w Wielkopolsce w roku 1848, P. 1926; Grot Z., Działalność posłów polskich w sejmie pruskim (1848–1850), P. 1961; Jagła M., Księgarz rewolucjonista, „Księgarz” 1966 z. 1 s. 49–54; Jakóbczyk W., Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w., P. 1951 I; Jankowski T., Pierwszy polski dziennik w Poznaniu „Gazeta Polska” (1848–1850), „Kron. M. Poznania” 1961 nr 3 s. 25–41; Jazdon A., Działalność wydawnicza Walentego Macieja Stefańskiego, „Studia o książce” T. 14: 1984 s. 81–128 (na s. 117–27 wykaz druków opublikowanych przez oficynę S-ego); tenże, Polski ruch wydawniczy w Wielkim Księstwie Poznańskim w latach 1831–1862, W.–P. 1990; tenże, Walenty Maciej Stefański jako redaktor, wydawca i drukarz prasy poznańskiej, „Studia o książce” T. 15: 1985 s. 211– 41; Jazdon K., „Krzyż a Miecz”. Pismo literacko-krytyczne, 1850, P. 1998; taż, „Wielkopolanin” 1848–1850, P. 1997; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., I; Karwowski S., Bractwo rybaków w Poznaniu, P. 1912 s. 27; Kieniewicz S., Dramat trzeźwych entuzjastów. O ludziach pracy organicznej, W. 1964; tenże, Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 r., W. 1960; Kubiak S., Patron twojej ulicy, „Gaz. Pozn.” 1973 nr 121; Kubów S., Książka Wielkiej Emigracji w Wielkopolsce (1831–1862), Wr. 1980; Laubert M., Presse und Zensur der Provinz Posen (1815–1847), Lissa 1908; Mazanek A., Literackie drogi Wielkiej Emigracji do kraju przez wielkopolską trasę (1832–1848), Wr. 1983; Owsińska A., Sprawa chłopska w świetle publicystyki poznańskiej z lat 1823–1848, Wr. 1955 s. 16, 21; Paprocki F., Księgarz – rewolucjonista Walenty M. Stefański, „Przegl. Księgarski” R. 30: 1950 nr ľ s. 34–5; tenże, Walenty Stefański 1813–1877, w: Wielkopolanie XIX wieku, P. 1966 I 263–88; tenże, Walenty Maciej Stefański i Związek Plebejuszy, w: W stulecie Wiosny Ludów 1848–1849, W. 1953 V 347–86; tenże, Walenty Stefański jako działacz Związku Plebejuszy, w: tamże, W. 1951 IV 353–94; Rezler M., Wielkopolska Wiosna Ludów 1848. Zarys dziejów militarnych, P. 1993; Rola nurtu plebejskiego w polskich powstaniach narodowych XVIII i XIX wieku, Red. H. Halicz, W. 1956 s. 51–5; Schmidt H., Die polnische Revolution des Jahres 1848 im Grossherzogtum Posen, Weimar 1912; Skałkowski A. M., Bazar Poznański. Zarys stuletnich dziejów (1838–1938), P. 1958; tenże, Józef Szułdrzyński 1801–1859, P. 1939; Szmańda J., Polska myśl polityczna w zaborze pruskim, P. 1919; Tiałowski P., Życiorys i działalność księgarza Walentego Stefańskiego, „Kron. M. Poznania” R. 14: 1936 s. 351–80; Trzeciakowscy M. i L., W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, P. 1987; Tyrowicz M., Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, W. 1965 s. 132–3; Walentynowicz M., Wypożyczalnie książek w Wielkim Księstwie Poznańskim, „Przegl. Hist.-Oświat.” 1965 nr 1 s. 51; Warkoczewska M., Malarstwo i grafika epoki romantyzmu w Wielkopolsce, W.–P. 1984; Zarys rozwoju ruchu robotniczego w Wielkopolsce, Red. A. Czubiński, P. 1978 s. 29–32; – Akta i czynności sądowe tyczące się procesu Polaków oskarżonych w roku 1847-ym o zbrodnię stanu, Berlin 1847 I 225; Anklageschrift des Staatsanwalts bei dem Königlichen Kammergericht..., Berlin 1847 s. 393–6; Guttry A., Pamiętniki z lat 1845–1847, P. 1891 s. 23–5, 32–40; tenże, W przededniu Wiosny Ludów. Wspomnienia z r. 1846–48, Wil. 1921 s. 42–3, 51–9, 71, 73; Limanowski B., Historia ruchu rewolucyjnego w Polsce w r. 1846, Kr. 1913; Listy emigracyjne Joachima Lelewela, Wyd. H. Więckowska, Kr. 1952 III; Mierosławski L., Powstanie poznańskie 1848 roku w kształcie objaśnień do Jędrzeja Moraczewskiego powieści, Paryż 1860; Moraczewski J., Wypadki poznańskie w r. 1848, P. 1850; Motty M., Przechadzki po mieście, P. 1999 I–II; Protokoły posiedzeń Koła Polskiego w Berlinie, Oprac. Z. Grot, P. 1956 I; Rakowski K., Powstanie poznańskie w 1848 roku, Lw. 1900 s. 205; Rok 1848 w Polsce. Wybór źródeł, Oprac. S. Kieniewicz, Wr. 1948; Sprawa więźniów poznańskich przed sądem berlińskim, Paryż 1848 s. 9, 11–13, 15–16, 199–201; Swinarski E., Wspomnienia z wyprawy na Litwę w roku 1831, P. 1911; III Rocznik Towarzystw Przemysłowych, P. 1886 s. 10–11; Wiesiołowski F., Pamiętnik z r. 1845–1846, Lw. 1868 s. 55–7, 60–4; – „Dzien. Pozn.” 1870 nr 131, 134, 1877 nr 150; „Gaz. W. Ks. Pozn.” 1847 nr 266 s. 1227–9 (akt oskarżenia S-ego), 1853 nr z 1 IV; „Goniec Pol.” 1850 nr 13 s. 51–2, nr 14 s. 54–5, nr 61 s. 243–4, nr 100 s. 389–90, nr 270 (inform. o zamknięciu księgarni S-ego), 1851 nr 112–114 (spraw. z działalności Ligi Pol.); „Kur. Pozn.” 1877 nr 150; „Ostdeutsche Zeitung” 1877 nr 331 (nekrolog S-ego); „Piast” 1867 nr 1; „Przegl. Pol.” R. 4: 1869 z. 1 s. 528 [rec. Szlacheckiej Rzeczpospolitej], R. 5: 1870/1 z. 1 s. 323; – AP w P.: Prezydium Policji, sygn. IX CA, IX Cc, II D; Arch. Archidiec. w P.: Akta arcybp. Generalia dot. cenzury ksiąg, sygn. OA V 70, OA V 185, Księgi metrykalne paraf. św. Marcina, 232/13 i in.; B. Jag.: rkp. 6535 k. 172–227 (koresp. z J. I. Kraszewskim dot. wydania Rzeczypospolitej szlacheckiej); B. Kórn.: Koresp. T. Działyńskiego, rkp. 105 (7440) s. 93, fragmenty koresp. Lelewela, rkp. 106 (7441) k. 47, koresp. Kajetana W. Kielisińskiego, rkp. 1097 (1584) k. 95, rkp. 7474, 7475 (Rachunki bibliot.), rkp. AB 8 (listy Józefa Chociszewskiego z l. 1870–1915, na k. 43–6 życiorys S-ego); B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 2028 t. 1 k. 40–1, rkp. 2212 t. 1 k. 56, 58; B. Raczyńskich w P.: rkp. 1604/1 (koresp. ze S. Koźmianem), rkp. 2342 k. 195, rkp. 2764; Paraf. Wniebowzięcia NMP w Pelplinie: Księga zmarłych 1877, poz. 25; – Mater. Red. PSB: Życiorys S-ego oprac. przez Stanisława Z. Gołębiowskiego; – Informacje Artura Jazdona z P. na podstawie m.in.: Arch. Archidiec., B. Jag., B. Kórn. oraz kwerendy prasowej.

Marek Rezler

 
 

Powiązane audio

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Ludwik Zamenhof

1859-12-15 - 1917-04-14
twórca języka esperanto
 

Franciszek Żmurko

1859-07-18 - 1910-10-09
malarz
 

Rafał Hadziewicz

1805-10-13 - 1886-09-07
malarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jan Radziwoński

1796-05-17 - 1866-07-25
lekarz
 

Otto Hausner

1827 - 1890-02-27
polityk
 

Kornel Krzeczunowicz

1815-02-02 - 1881-01-21
polityk
 

Jan Michał Strzałecki

1837/1838-07-10 - 1919-01-07
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.