INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Wilhelm Radziwiłł     

Wilhelm Radziwiłł  

 
 
1797-03-19 - 1870-08-05
Biogram został opublikowany w 1987 r. w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Radziwiłł Wilhelm (właściwie Fryderyk Wilhelm Paweł) (1797–1870), generał pruski, członek Izby Panów, ordynat nieświeski i ołycki, numizmatyk. Ur. 19 III w Berlinie, był synem Antoniego Henryka (zob.) i Luizy, księżniczki pruskiej, bratem Bogusława Fryderyka (zob.) i Elizy (zob.).

R. uczęszczał do gimnazjów Fryderyka Wilhelma oraz Fryderyka Werdera w Berlinie. Mając 16 lat rozpoczął, na prośbę ojca, służbę wojskową w armii pruskiej. Dn. 5 IX 1813 wszedł w stopniu podporucznika do sztabu III korpusu armii gen. F. W. Bülowa. Odbył kampanię 1813 r. i brał udział w bitwie pod Lipskiem (16–19 X); uczestniczył w działaniach swojego korpusu w Holandii, w zdobyciu szturmem Arnhem (30 XI 1813), w walkach pod Hertogenbosch (25–26 I 1814) i Deurne (2 II), w rozpoczęciu oblężenia Antwerpii (3 II). W kampanii 1814 r. we Francji R. odznaczył się przy zdobyciu (3 III) miasta Soissons, bronionego przez polski Nadwiślański p. piechoty. W t. r. przydzielony został w stopniu sztabskapitana do 2 p. pieszego gwardii, otrzymując w r. 1815 rzeczywistą rangę kapitana i na własną prośbę przydział do IV korpusu armii gen. Bülowa. Awansował (18 III 1816) na majora piechoty i jeszcze w t. r. skierowany został na 3-letnie studia do szkoły wojennej w Berlinie.

Dn. 26 I 1821 R. otrzymał nominację na stanowisko dowódcy batalionu w 19 p. piechoty stacjonującym w Poznaniu, 30 III 1829 awansował na podpułkownika. Prośba R-a, poparta przez króla pruskiego, o pozwolenie wzięcia udziału w wojnie rosyjsko-tureckiej spotkała się z odmową Petersburga. Wówczas R., przebywając na urlopie we Włoszech, udał się do Grecji i Stambułu, a do Berlina powrócił w r. 1830. Dn. 30 III 1831, w czasie utrzymywania w stanie pogotowia, wprowadzonego w związku z wydarzeniami powstania listopadowego w Król. Pol., zmobilizowanych jednostek armii pruskiej, otrzymał dowództwo stacjonującego we Wrocławiu 11 p. piechoty, a 30 III 1832 mianowany został pułkownikiem. W związku z planami małżeńskimi uzyskał 13 IV 1832 urlop bezterminowy, który 25 IV 1833, z uwagi na śmierć ojca i konieczność zajęcia się sprawami majątkowymi, został przedłużony na czas nieokreślony, z uwolnieniem z obowiązków dowódcy pułku. R. razem z bratem Bogusławem stał się właścicielem dóbr przygodzickich w Ks. Pozn., ordynacji nieświeskiej, ołyckiej i dóbr mirskich w zaborze rosyjskim. W prezencie ślubnym dostał od ojca pałac w Berlinie. Pozostając nadal poza czynną służbą, przydzielony został w marcu 1834 do 11 p. piechoty, po czterech latach otrzymał komendę nad 6 brygadą Landwehry stacjonującą w Berlinie, rok później (30 III 1839) nominację na stopień generał-majora, a 31 III 1846 nominację na stopień generała-lejtnanta.

W przededniu wojny z Danią 1848 r. R. został 6 III t. r. mianowany dowódcą 6 dywizji w Brandenburgu, 19 IV przeznaczony do komenderowania oddziałami pruskimi w Holsztynie. W czasie kampanii znajdował się w bitwach pod Schleswig (23 IV) i Düppel (28 V). Przeszedł 16 IX t. r. na stanowisko komendata twierdzy Torgau. Przygotowania armii pruskiej do interwencji przeciwko powstaniu palatyńsko-badeńskiemu spowodowały przeznaczenie R-a 2 V 1849 na dowódcę 2 kombinowanej dywizji ruchomej koncentrującej się koło Halle, w połowie maja dywizja ta została jednak rozwiązana, a sam R. powrócił ponownie na stanowisko komendanta Torgau, z którego uwolniony został 10 XII 1850, nie otrzymując tymczasowo żadnego przydziału służbowego. Do czynnej służby R. powrócił w r. 1852 i objął komendę IV korpusu armii w Magdeburgu. Dn. 10 IX 1853 otrzymał tytularną godność szefa 27 p. piechoty stacjonującego w Magdeburgu, 12 VII 1855 stopień generała piechoty. W lecie 1856 towarzyszył księciu pruskiemu Fryderykowi Wilhelmowi w jego podróży na uroczystości koronacyjne Aleksandra II w Moskwie. W l. n. R. mianowany został kolejno komendantem III korpusu armii w Berlinie (1858), przy mobilizacji armii 1859 r. gubernatorem wojskowym prowincji Brandenburgii, 1 VII 1860 – przy reorganizacji armii pruskiej – szefem korpusu inżynierów i saperów oraz I generalnym inspektorem twierdz. W karierze wojskowej pomagały R-owi bliskie stosunki z Fryderykiem Wilhelmem IV i Wilhelmem I (był zwłaszcza zaprzyjaźniony z tym ostatnim). Niemniej uważany był za dobrego dowódcę i za sprawnego organizatora, o czym świadczyło nadanie wschodniopruskiemu batalionowi pionierów nr 1 nazwy «Fürst Radziwill», którą nosił do r. 1918. Z powodu zawału serca, który R. przeszedł w r. 1864, poprosił on o uwolnienie z pełnionych obowiązków, co nastąpiło 18 V 1866 z pozostawaniem nadal w dyspozycji króla.

Polityką zajmował się R. znacznie mniej niż wojskiem, choć niekiedy widać było u niego próby kontynuowania polityki ojca, mającej na celu zbliżenie Polaków zaboru pruskiego do władz, zwłaszcza do dynastii. Czuł się przede wszystkim oficerem pruskim, ale nie uważał, by sprzeczne to było z polskością; po polsku mówił i pisał, choć z pewną trudnością, Polaków chętnie przyjmował w swoim pałacu w Berlinie, wychowanie dzieci powierzył Polakom. W r. 1838, choć obcy społeczeństwu polskiemu, był udziałowcem Bazaru. W r. 1841 z racji posiadania hrabstwa przygodzickiego uzyskał wraz z bratem Bogusławem miejsce w sejmie prowincjonalnym poznańskim, z czego korzystali kolejno. Na sejmie 1845 r. wypowiadał się przeciwko ostro sformułowanemu przez Antoniego Kraszewskiego adresowi do króla potępiającemu rządy pruskie i domagającemu się ustępstw, ale nie głosował przeciw niemu; starał się łagodzić opozycję i przyczynił się do przyjęcia adresu w formie łagodniejszej. Przy wyborze arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego (1844) podjął się roli komisarza-pełnomocnika króla, lecz potrafił się przeciwstawić Fryderykowi Wilhelmowi (być może z inspiracji Rzymu) w dążeniu do ingerencji rządu w sprawę wyboru. Po wyborze Leona Przyłuskiego odczytał list królewski, podkreślający rolę arcybiskupa jako reprezentanta ludności polskiej. W lecie 1846 przyczynił się do zwolnienia Cypriana Norwida z więzienia w Berlinie. W marcu 1848 jako przedstawiciel Fryderyka Wilhelma IV rozmawiał z delegacją arcybpa Przyłuskiego, obiecując życzliwość króla w zamian za rezygnację z żądania samodzielności politycznej, z którym to żądaniem liczył się poważnie. Na sejmie w kwietniu 1848 (obradującym wyjątkowo w Berlinie) głosował wraz z większością przeciw włączeniu W. Ks. Pozn. do Związku Niemieckiego, był bowiem za związkiem ziem polskich z Prusami, ale nie z Niemcami. W Izbie Panów dzierżył miejsce dziedziczne (od 3 II 1847) i parę razy wystąpił w sprawach polskich. W r. 1860 nawoływał, aby sejm kierował się zasadami chrześcijańskimi w polityce wobec Polaków. W r. 1862 interpelował (2 II) i przemawiał (4 III) w obronie «starego» (polskiego) ziemstwa kredytowego. Był to okres największego zainteresowania R-a sprawami politycznymi. Pozostawał wówczas w kontaktach z Adamem Czartoryskim. Gdy z Hotelu Lambert wyszła w jesieni 1860 inicjatywa poruszenia sprawy polskiej jednocześnie w trzech zaborach, R. 6 IV 1861 wystosował memoriał do Wilhelma I, poddający krytyce politykę administracji pruskiej na ziemiach polskich i domagający się utrzymania odrębności Polaków, zapewnienia rozwoju języka, używania go w szkole, administracji i sądownictwie. Krążyły wówczas pogłoski, że R. zostanie namiestnikiem W. Księstwa.

R. kolekcjonował rysunki i medale; prowadził w tych sprawach korespondencje ze zbieraczami polskimi. Katalog jego zbiorów był opublikowany dwukrotnie: w r. 1848 i 1869 w Berlinie. Był też R. prezesem Tow. Numizmatycznego w Berlinie. Zmarł 5 VIII 1870 w Berlinie, pochowany został w Antoninie. Był odznaczony wysokimi orderami pruskimi za zasługi w boju lub z okazji awansów wojskowych: Krzyżem Żelaznym II kl. (1814), Orderem Orła Czerwonego II kl. z gwiazdą (1833) i I kl. z liśćmi dębowymi (1840), orderem «Pour le Mérite» (1848), tytułem rycerza Orderu Orła Czarnego (1856) i brylantami do tegoż Orderu (1861) oraz licznymi odznaczeniami zagranicznymi, m. in. rosyjskimi orderami Św. Włodzimierza IV kl. (1814), Św. Anny II kl. z brylantami (1826) i I kl. (1843), bawarskim Orderem św. Huberta (1825), austriackim Krzyżem Wielkim Orderu Leopolda (1852), był rycerzem zakonu maltańskiego.

R. żonaty był dwukrotnie: 23 I 1825 ze swoją siostrą stryjeczną, Heleną Radziwiłłówną (10 VII 1805 – 26 XII 1827), córką Ludwika Mikołaja i 4 VI 1832 z Matyldą Clary i Aldringen (13 I 1806 – 4 XI 1896). Z drugiego małżeństwa miał 9 dzieci; synów: Antoniego Wilhelma (zob.), Janusza Fryderyka (ur. 1843) i Wilhelma Adama (1845–1911) oraz córki: Elżbietę (1834–5), Matyldę (ur. 1836), zamężną za ks. Hugo Windisch-Graetzem, nieliniowym generałem-majorem wojsk austriackich, Ludwikę (1838–1876), Leontynę (1839–1857), Elizę (1841–1868) i Eufemię (1850–1877), żonę Michała Rzyszczewskiego, oficera wojsk włoskich.

 

Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol.; Borkowski, Almanach, s. 101; Żychliński, XI 179–80; Rocznik dla archeologów, numizmatyków i bibliografów polskich 1870, Kr. 1873 s. 247; Katalog korespondencji Działyńskich, Zamoyskich i rodzin spokrewnionych ze zbiorów Biblioteki Kórnickiej XVII–XX w., Wr. 1972; Trachsel C. F., Catalogue de monnaies et medailles polonaises composent le Cabinet numismatique de Son Atlesse le Prince Guillaume Radziwiłł, Berlin 1866; – Deutschland und Polen, München i Berlin 1933 s. 222–3; Ebertz G., Hundertjährige Geschichte des Grenadier-Regiments König Friedrich III (2. Schlesisches) Nr 11. – 1808–1908, Stuttgart 1908 s. 240, 529; Gentzen F. H., Grosspolen im Januaraufstand, Berlin 1958; Handbuch der neuzeitlichen Wehrwissenschaften, Berlin-Leipzig 1937 II 599; Handelsman M., Adam Czartoryski, W. 1950 III; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., I (tu błędnie Ferdynand Wilhelm Władysław); Kętrzyński W., Przyczynki do historii ostatniego sejmu poznańskiego z 1845 r., Lw. 1908; Laubert M., Die Adressfrage auf dem Posener Provinziallandtag 1845, „Deutsche Blätter in Polen” (P.) R. 7: 1930; Nowakowski T., Die Radziwills. Die Geschichte einer grossen europäischen Familie, München 1967 (poza indeksem s. 416); Priesdorff K., Soldatisches Führertum, Hamburg [b.r.w.] V 388–93 (tu reprod. portretu R-a w mundurze generalskim); Zieliński Z., Kościół katolicki w W. Ks. Pozn. w latach 1848–1865, L. 1973; Żychliński L., Historia sejmów W. Ks. Pozn., P. 1867 I–II; Żychliński, Kronika rodzin; – Hutten-Czapski B., Sześćdziesiąt lat życia politycznego i towarzyskiego, W. 1938 I–II; Motty M., Przechadzki po mieście, W. 1957 I–II; Potocka M., Z moich wspomnień, Londyn 1983; Protokoły posiedzeń Koła Polskiego w Berlinie, P. 1956 I; – [Radziwiłłowa] Luise de Prusse, 45 années de ma vie, Paris 1911; B. Ossol.: rkp. 12811 III s. 177, 6004 II s. 403–405; H. St. Archiv w Merseburgu: Memorial z 6 IV 1861, Rep. 89 H, a. Preussen 20, t. III, k. 135 nn.

Adam Galos i Zbigniew Zacharewicz

 
 

Powiązane artykuły

 

Księstwo Warszawskie

Po pokonaniu – w grudniu 1805 roku – armii austriacko-rosyjskiej pod Austerlitz (Sławkowo na Morawach) cesarz Napoleon I zawarł pośpiesznie pokój z Austrią, rezygnując z kontynuowania......

Powstanie Kościuszkowskie

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęta 24 marca 1794 roku, zakończona 16 listopada 1794 roku, to powstanie narodowe początkowo przeciwko Rosji, później także skierowane przeciwko Prusom. Jedno z najbardziej......

Bitwa Pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 r.

24 marca 1794 roku na rynku krakowskim ogłoszony został „Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa krakowskiego”, dający początek powstaniu kościuszkowskiemu, jednemu z przełomowych......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Bogusław Fryderyk Radziwiłł

1809-01-03 - 1873-01-02 generał
 

Eliza Radziwiłłówna

1803-10-28 - 1834-09-27 arystokratka
 

Antoni Wilhelm Radziwiłł

1833-07-31 - 1904-12-16 generał
 
więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Zygmunt Józef Jasiński

1860-05-02 - po 1 września 1939
inżynier budownictwa
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Walerian Kryciński

1852-04-15 - 1929-03-06
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.