INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Helena Radlińska  

 
 
Biogram został opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Radlińska z Rajchmanów Helena, pseud. i krypt.: Orsza, Helena Orsza, Jerzy Strumiński, W. Janicki, Warszawianin, Z. Rudnicki, Hermenegilda, Anna, O., h. o., H. O., O-R, J. St. O., H. O.-R., J. Str. (1879–1954), działaczka oświatowa i niepodległościowa, pedagog, historyk oświaty, teoretyk i praktyk bibliotekarstwa, profesor Wolnej Wszechnicy Polskiej i Uniw. Łódz. Ur. 2 V w Warszawie, była córką Aleksandra Rajchmana, pisarza i publicysty (zob.), i Melanii z Hirszfeldów, siostrą Aleksandra, matematyka (zob.), i Ludwika, lekarza (zob.).

W r. 1897 ukończyła pensję Henryki Czarnockiej i dwuletnie tajne kursy nauczycielskie, organizowane przy tej pensji. W szkole działała w Tow. Miejsko-Wiejskiej Oświaty oraz w Kole Pań, współdziałając w organizacji pracy oświatowej na wsi i w mieście. W r. 1897 zdała egzamin rządowy, wymagany dla nauczania w szkolnictwie prywatnym, a także opublikowała swą pierwszą pracę Kto to był Mickiewicz? (W.), która zdobyła dużą popularność. W l. 1897–9 odbywała praktykę w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich, a następnie pracowała w czytelni Warszawskiego Tow. Dobroczynności (WTD) przy ul. Srebrnej. Brała udział w pracach Komisji Katalogowej Wydziału Czytelni bezpłatnych WTD. Ukończywszy tajny kurs pielęgniarski, pracowała również w ambulatoriach WTD, gdzie po raz pierwszy zetknęła się ze straszliwą nędzą ludzką.

Dn. 10 VI 1902 poślubiła lekarza Zygmunta Radlińskiego (zob.). Od t. r. pracowała jako nauczycielka języka polskiego i historii w szkołach jawnych, m. in. na pensjach Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jawurkówny, Bronisławy Golańskiej, Bronisławy Jastrzębowskiej, Antoniny Walickiej i Stefanii Tołwińskiej, a w l. 1905–6 na kursach wychowawczyń przedszkoli Stanisława Karpowicza. Równocześnie uczyła także na tajnych kompletach. W tym okresie na postawę społeczną i naukową R-iej głęboki wpływ wywarli Ludwik Krzywicki i Edward Abramowski. W l. 1903–5 R. weszła wraz z Samuelem Dicksteinem, Marią Gomólińską i in. w skład Tow. Pedagogicznego, kierowanego przez S. Karpowicza. Z ramienia tego towarzystwa wykładała na kursach dla wychowawczyń. W czerwcu 1904 uczestniczyła w zgromadzeniu, zorganizowanym w Krakowie przez tamtejszy oddział Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza, na temat oświaty pozaszkolnej i zabierała głos w sprawie organizacji biblioteki centralnej i muzeum oświaty. W listopadzie t. r. weszła w skład Koła Wychowawców i obok Stanisława Kalinowskiego, Antoniego Sujkowskiego i Władysława Bukowińskiego należała do ścisłego kierownictwa strajku szkolnego. Z ramienia Koła Wychowawców brała udział w rozmowach z młodzieżą w sprawie jednoczesnego strajku w Politechnice i w Uniwersytecie w Warszawie, jak również uczestniczyła w tajnych spotkaniach, na których omawiane były z nauczycielami i rodzicami przygotowania do strajku. Z ramienia Koła Wychowawców należała też do organizatorów i działaczy Związku Tow. Samopomocy Społecznej, powołanego do koordynacji pracy istniejących organizacji oświatowych i kulturalnych. Była współautorką niektórych odezw Koła. W jesieni 1905 brała udział w wiecu nauczycielskim w sali Muzeum Przemysłu i Rolnictwa oraz w pierwszym publicznym zgromadzeniu, zorganizowanym przez Polski Związek Nauczycielski w sali Filharmonii Warszawskiej. Współdziałała także z akcjami zbrojnymi Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), przenosząc broń i urządzając skrytkę do jej przechowywania w organach Filharmonii Warszawskiej. Uczestniczyła w tajnej pomocy lekarskiej dla członków Organizacji Bojowej PPS. Wg relacji prokuratora Warszawskiej Izby Sądowej z r. 1907, opartej na doniesieniach tajnych agentów, była R. przez pewien czas kasjerem pieniędzy należących do Organizacji Bojowej PPS i używała pseud. Anna. Gdy jej mąż za działalność w Organizacji Bojowej PPS został skazany 22 III 1906 na pięcioletnie zesłanie na Syberię, wyjechała tam wraz z nim (22 IV). Przebywali w okolicach Tomska nad rzeką Ob, gdzie pomagała mężowi w leczeniu miejscowej ludności. Po zdobyciu fałszywych paszportów i udanej ucieczce, dotarli oboje w jesieni 1906 do Krakowa. O drodze na zsyłkę i pobycie tam ogłosiła pod pseud. Jerzy Strumiński wspomnienia pt. Z etapu (Kr. 1907) i obszerniej dla młodzieży Posiew wolności. Listy Joasi Strumińskiej z etapu i zesłania (W. 1935).

R. rozpoczęła studia historyczne pod kierunkiem Stanisława Krzyżanowskiego na Wydziale Filozoficznym UJ, które ukończyła w r. 1911 przedłożeniem rozprawy kandydackiej na stopień nauczycielski szkół średnich. W czasie studiów została w r. 1906 wybrana na członka zarządu oddziału krakowskiego Tow. Uniwersytetu Ludowego (TUL) im. A. Mickiewicza, a od r. 1909 była sekretarzem jego zarządu głównego. Była animatorem działalności towarzystwa i faktycznym jego kierownikiem. Pracując jednocześnie w Sekcji Wykładów TUL, organizowała szeroką akcję odczytową i sama wygłaszała odczyty głównie w robotniczych przedmieściach Krakowa. Kierowała też pracami Biblioteki Publicznej TUL, przeprowadziła jej reorganizację i zainicjowała założenie przy niej w r. 1908 Polskiego Archiwum Oświatowego. Równocześnie w l. 1907–14 R. uczyła historii w szkołach ludowych Stanisławy Okołowiczówny i Marii Ramułtowej. W tym czasie ukazały się zebrane i opracowane przez R-ą wypisy źródłowe „Z dziejów narodu” (W. 1908), przeznaczone jako pomoc do nauki historii w szkołach. W l. 1909–10 R. kierowała działem historycznym pisma dla dzieci „Promyk”, wydawanego w Krakowie. W listopadzie 1909 na II Polskim Kongresie Pedagogicznym we Lwowie wygłosiła referat Podstawy wychowania narodu, będący repliką na wywody Zygmunta Balickiego reprezentującego obóz narodowy. W l. 1910–14 była członkiem komisji rewizyjnej Krakowskiego Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych. W l. 1912–13 prowadziła wykłady w Szkole Nauk Społeczno-Politycznych w Krakowie. W r. 1912 weszła, wraz z Janem Władysławem Dawidem, Anielą Szycówną i in., w skład komitetu, który wystąpił z inicjatywą założenia wyższej szkoły pedagogicznej w Krakowie. Po powołaniu do życia w maju 1913 Polskiego Instytutu Pedagogicznego R. weszła do zarządu Tow. Polskiego Instytutu Pedagogicznego. Równocześnie współdziałała w organizacji kursów letnich dla nauczycieli w Zakopanem na poziomie uniwersyteckim i wykładała na nich w l. 1913 i 1914. Była członkiem powstałego w r. 1912 nielegalnego stronnictwa Związek Chłopski i redaktorem jego organu „Chłopska Sprawa”. Z ramienia Związku Chłopskiego uczestniczyła na przełomie listopada i grudnia 1913 w Kongresie Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Od lutego 1914 brała udział w pracach zarządu głównego Polskiego Skarbu Wojskowego, a w sierpniu t. r. (do 18 VIII) nim kierowała. Uczestniczyła w posiedzeniach Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, a w 1. poł. sierpnia t. r. weszła do ścisłego kierownictwa.

Po utworzeniu Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) R. pracowała od września t. r. do lipca 1916 w Oddziale Werbunkowo-Propagandowym Departamentu Wojskowego NKN, zmieniając wraz z Departamentem miejsca pobytu: Jabłonków, Sławków, Dąbrowa Górnicza, a potem Piotrków Trybunalski. W końcu maja 1915 była współzałożycielką Centralnego Biura Szkolnego, kierowanego przez Ksawerego Praussa, i do końca 1916 r. współpracowała przy organizacji szkolnictwa, zaopatrzenia szkół w pomoce dydaktyczne, zakładaniu bibliotek, tworzeniu kursów nauczycielskich itp. W sierpniu 1915 wraz z K. Praussem udała się do Warszawy dla nawiązania kontaktów z Wydziałem Oświecenia Komitetu Obywatelskiego. Jednocześnie w l. 1915–19 wykładała historię wychowania i bibliotekarstwo na Wydziale Społecznym Wyższych Kursów dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie. W l. 1917–18 była wydawcą i redaktorem publikowanego w Krakowie miesięcznika „Kultura Polska”. Lokal redakcji przy ul. Floriańskiej służył zarazem jako prowadzony przez R-ą sekretariat łącznikowy pomiędzy galicyjskimi działaczami niepodległościowymi z kręgów NKN a Polską Organizacją Wojskową, działającą na terenie Król. Pol. Równocześnie R. utrzymywała łączność pomiędzy krakowskimi i lubelskimi działaczami ludowymi. Zorganizowała także kolportaż nielegalnej prasy niepodległościowej i tajnych wydawnictw rozchodzących się po kraju dzięki pomocy zwerbowanych przez R-ą kolejarzy.

R. prowadziła ruchliwy tryb życia, podróżując często do Warszawy, Piotrkowa, Lublina i innych miast. Powodowały to z jednej strony akcje oświatowe, odczyty i wykłady, z drugiej kontakty polityczne. Gdy po aresztowaniu Józefa Piłsudskiego w lipcu 1917 powstał w Krakowie Konwent Organizacji A, grupujący najbliższych jego współpracowników, R. weszła w jego skład i część zebrań odbywała się w jej mieszkaniu. Z ramienia Konwentu brała udział w rozmowach i rokowaniach z prawicowymi ugrupowaniami, jednakże bez pozytywnego rezultatu. We wrześniu 1917 weszła do Komitetu Głównego Ligi Niezawisłości Narodowej. Wspierała też swym piórem akcje obozu niepodległościowego, z którego działalnością wiązało się wiele jej prac publicystycznych z tego okresu. W lutym 1918 była współorganizatorką krakowskiego zjazdu niepodległościowych stronnictw i organizacji Król. Pol. W czerwcu t. r. z inicjatywy R-iej i przy jej współorganizacji odbył się w Krakowie zjazd inteligencji ludowej z Galicji i Król. Pol., który miał na celu zjednoczenie ruchu ludowego. Zjazd powołał Nieustającą Komisję Zjazdów Inteligencji Ludowej Polskiego Stronnictwa Ludowego Król. Pol., Galicji i Śląska, a R. jako przedstawicielka Polskiego Stronnictwa Ludowego «Wyzwolenie» (PSL-«Wyzwolenie») została wybrana na jej sekretarza. Kilkakrotnie przewoziła granaty z Krakowa na teren Król. Pol.

W jesieni 1918 R. przeniosła się wraz z mężem na stałe do Warszawy, gdzie od listopada t. r. do r. 1919 była referentką oświaty pozaszkolnej w Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (Min. WRiOP), a następnie do r. 1925 współpracowała z tym Ministerstwem jako prelegentka objazdowa. Równocześnie od r. 1919 wykładała historię wychowania, naukę o Polsce współczesnej i metodykę nauczania historii na Wyższych Kursach im. J. Miłkowskiego, a po ich likwidacji w r. 1921 wykładała do r. 1926 historię i pedagogikę na Państwowych Kursach Nauczycielskich im. W. Nałkowskiego. Od stycznia 1919 pracowała w sekretariacie PSL-«Wyzwolenie», a od marca 1920 do czerwca 1929 była członkiem Zarządu Głównego (m. in. skarbnikiem) tego stronnictwa. Dla posłów PSL-«Wyzwolenie» R zorganizowała specjalne kursy szkoleniowe. Wraz z Kazimierzem Bagińskim i Juliuszem Poniatowskim odmówiła żądaniu J. Piłsudskiego, aby PSL-«Wyzwolenie» nie wystawiło w trzech wschodnich województwach własnej listy kandydatów w wyborach do Sejmu w r. 1922. Decyzja ta była konsekwencją odsuwania się R-iej od ludzi związanych z obozem piłsudczykowskim.

W kwietniu 1919 R. uczestniczyła w «Sejmie nauczycielskim» i zabierała głos w obradach. W t. r. była współzałożycielką Instytutu Oświaty i Kultury (IOiK) im. S. Staszica, w którym objęła kierownictwo sekcji bibliotecznej, a także współdziałała w układaniu programu i organizacji kursów IOiK dla przygotowania kadry pracowników oświaty dorosłych. Współpracowała też w l. 1919–20 jako prelegentka z Centralnym Biurem Kursów dla Dorosłych. Od października 1920 do marca 1925 była kierownikiem działu oświatowego Centralnego Związku Kółek Rolniczych (CZKR), organizując szkoły rolnicze, dokształcając inspektorów CZKR, prowadząc szeroką akcję oświatową i zakładając ruchome biblioteki. W l. 1925–7 była członkiem Zarządu Głównego CZKR i weszła do Komisji Fachowej Działu Oświatowego oraz Komisji Fachowej Działu Wydawniczego. W l. 1920–1 pełniła przez kilka miesięcy ochotniczą służbę wojskową, prowadząc akcję zwalczania analfabetyzmu wśród żołnierzy. Jako zastępca kierownika Wydziału Instruktorek Oświatowych Sekcji Propagandy i Oświaty organizowała kursy przygotowujące instruktorki do nauki analfabetów. Równolegle prowadziła wykłady i wygłaszała odczyty na kursach organizowanych przez IOiK, CZKR, przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP «Wici» i na różnych kursach nauczycielskich. Była też redaktorką cyklu wydawnictw pt. „Kultura nowej Polski. Biblioteczka pracownika społecznego”, a także członkiem komitetu organizacyjnego „Rocznika Pedagogicznego”, w którym to wydawnictwie w l. 1919–30 redagowała kilka działów. W kwietniu 1922 została R. sekretarką Komitetu Polskiego Międzynarodowego Kongresu Wychowania Moralnego i wzięła udział w Kongresie, który się odbył na przełomie lipca i sierpnia t. r. w Genewie.

Od listopada 1922 rozpoczęła R. trwającą do grudnia 1952 współpracę z Wolną Wszechnicą Polską (WWP) w Warszawie. Początkowo w l. 1922–3 i 1924–5 prowadziła wykłady zlecone i lektorat nauczania pozaszkolnego na Wydziale Pedagogicznym. W r. 1925 objęła kierownictwo Studium Pracy Społeczno-Oświatowej przy Wydziale Pedagogicznym WWP. W t. r. na podstawie pracy Staszic jako działacz społeczny uzyskała habilitację w WWP i w czerwcu t. r. została powołana na stanowisko docenta i kierownika Seminarium Oświaty Pozaszkolnej tej uczelni. W dn. 14 VI 1927 mianowano ją profesorem nadzwycz. historii i organizacji oświaty pozaszkolnej na Wydziale Pedagogicznym WWP. W r. akad. 1928/9 była R. prodziekanem Wydziału Pedagogicznego, w l. 1929–33 dziekanem, a następnie do r. 1939 delegatem tego Wydziału do Senatu WWP. W l. 1926–31 i 1932–3 była delegatem WWP do Rady Skarbu Kulturalno-Oświatowego, a w l. 1928–37 kierowała biblioteką WWP. Oprócz zajęć na Wydziale Pedagogicznym wykładała na innych wydziałach WWP, a w l. 1929–34 także w oddziale WWP w Łodzi. W związku z uzyskaniem przez WWP praw szkoły wyższej, przeprowadzono weryfikację wykładowców; komisja Min. WRiOP zatwierdziła w r. 1936 habilitację R-iej, a w r. n. nadała jej tytuł profesora zwycz.

Najwięcej pracy i serca włożyła R. w organizację i kierowanie Studium Pracy Społeczno-Oświatowej WWP. W celu poznania podobnych uczelni i ułożenia programu odbyła podróż do Niemiec, Szwajcarii, Belgii i Danii. Jednakże zarówno program, kładący duży nacisk na zajęcia praktyczne, jak metody nauczania i wychowania wypracowane zostały przez R-ą całkowicie oryginalnie. Również atmosfera i stosunki panujące na Studium odbiegały znacznie od wzorów przyjętych na innych wyższych uczelniach. Mimo bardzo zróżnicowanego wieku, pochodzenia społecznego, poglądów politycznych, wykształcenia i doświadczenia słuchaczy R. potrafiła stworzyć zwarty i zżyty zespół. Zwana była przez swoich wychowanków «Babcią». Organizowała włączone do programu Studium wycieczki po kraju i za granicą, w czasie których zwiedzano instytucje społeczne i oświatowe i uczestniczyła w nich. Traktowała tę formę zajęć jako ważny element wychowawczy. R. miała wybitny dar organizacji pracy zespołowej. Na Studium prowadzono m. in. badania wpływu środowiska na rozwój jednostek, badania nad słownictwem i językiem różnych warstw społecznych a także dzieci. Przez kilka lat (1929–35), przy współudziale licznych grup ze Studium, trwały pod kierunkiem R-iej badania nad wpływem stosunków rodzinnych, odżywienia i warunków mieszkaniowych na wyniki nauki szkolnej dzieci. Wnioski z tych badań opublikowane zostały pod redakcją R-iej w pracy „Społeczne przyczyny powodzeń i niepowodzeń szkolnych” (W. 1937). Brała udział w kolejnych zjazdach Ligi Nowego Wychowania w Montreux (1924), w Locarno (1927), w Nicei (1929), w Międzynarodowych Konferencjach Służby Społecznej w Paryżu (1926 i 1928), a następnie we Frankfurcie nad Menem (1932), w Kongresie Wszechświatowej Federacji Stowarzyszeń Pedagogicznych w Genewie i w Międzynarodowej Konferencji Kształcenia Dorosłych w Cambridge (1929). Wybrana na wiceprezesa rady Grupy na Rzeczpospolitą Polską Światowego Związku Kształcenia Dorosłych, uczestniczyła w międzynarodowym zebraniu tego związku w Durbuy-sur-Ourthe w Belgii (1932). Na prawie wszystkich zjazdach wygłaszała referaty. Gdy w 2. poł. lat trzydziestych zdrowie nie pozwalało R-iej na wzięcie osobistego udziału w zjazdach, przysyłała nań referaty. Brała także udział organizacyjny i naukowy m. in. w Międzynarodowym Kongresie Rolniczym poświęconym oświacie rolniczej w Warszawie (1924), w Polskim Zjeździe Wychowania Moralnego w Warszawie (1926), gdzie wchodziła do prezydium, w Zjeździe Bibliotekarzy Polskich i Zjeździe Bibliofilów we Lwowie (1928), na którym przewodniczyła jednej z sekcji, w Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Warszawie (1930) i Międzynarodowym Kongresie Historyków w Warszawie (1933), gdzie była organizatorem sekcji dydaktycznej.

Równolegle R. wykładała na wielu kursach dla nauczycieli, instruktorów oświaty pozaszkolnej, bibliotekarzy i innych działaczy oświatowych. Od r. 1929 współpracowała z Komisją do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa Polskiej Akademii Umiejętności (PAU). W l. 1931–4 była we władzach Muzeum Społecznego przy Instytucie Gospodarstwa Społecznego. W l. 1931–9 działała w warszawskim Kole Związku Bibliotekarzy Polskich (ZBP), pełniąc funkcję przewodniczącej Sekcji Badania Czytelnictwa, a przez trzy lata wchodziła w skład rady ogólnopolskiej ZBP. Od r. 1934 do wybuchu wojny była członkiem komitetu redakcyjnego miesięcznika pedagogicznego „Chowanna”. W r. 1937 odbył się uroczysty obchód czterdziestolecia pracy R-iej połączony z wystawą, obrazującą jej dorobek; w t. r. otrzymała tytuł honorowego członka ZBP.

W czasie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 R. przy ratowaniu rannych odniosła poważne obrażenia, mieszkanie jej zostało spalone i znaczna część rękopisów, zebranych materiałów i księgozbiór uległy zniszczeniu. R. znalazła schronienie i opiekę w klasztorze Sióstr Urszulanek w Warszawie przy ul. Gęstej 1. Przez cały okres okupacji nie opuszczała tego schronienia, natomiast dzięki licznie odwiedzającym ją ludziom nawiązała kontakty z kręgami podziemnej oświaty i nauki. Od stycznia 1942 na terenie klasztoru R. prowadziła wykłady i seminaria dla studentów tajnego Wydziału Pedagogicznego WWP. Zorganizowała tam również kursy kształcenia nauczycieli. Współpracowała z tajnym ruchem wydawniczym. Z jej m. in. inspiracji powstał Ludowy Instytut Kultury i Oświaty. Kilka jej prac zostało wydrukowanych konspiracyjnie, a jedna z nich Samokształcenie miała trzy wydania (W. 1941, 1942, 1943). Opublikowała też kilkanaście artykułów w prasie konspiracyjnej, m. in. w „Piśmie Młodych” (pod pseud. Z. Rudnicki) i w „Świetle Dnia”. W jej redakcji ukazało się kilka nielegalnych wydawnictw, m. in. „Przewodnik włóczęgi” (W. 1942) – poradnik dla przymusowo przesiedlanych, a także dla wywożonych na roboty do Niemiec. W latach okupacji R. pracowała nad monografią przedstawiającą dzieje rusyfikacji i walki z rusyfikacją na terenie ziemi płockiej w okresie zaborów. Praca ta wraz z notatkami uległa spaleniu, jak i zespoły archiwalne, na których monografia ta była oparta. Spalone zostały także w r. 1944 dwie prace R-iej: rozprawa o kulturze wsi i studium o zasadach pracy umysłowej. R. przebyła powstanie 1944 r. w klasztorze Urszulanek, a po jego spaleniu przeszła przez obóz w Pruszkowie i znalazła się w domu Urszulanek w Milanówku. W końcu października 1944 zamieszkała w Skierniewicach i pracowała w przytułku, w którym umieszczono grupę dziewcząt łączniczek z powstania. R. zorganizowała dla nich kurs pedagogiczny, którym kierowała i na którym wykładała.

W końcu marca 1945 R. na wezwanie rektora Teodora Viewegera przeniosła się do Łodzi. Zajęła się organizacją Zakładu Pedagogiki Społecznej na Uniw. Łódz., objęła kierownictwo tego zakładu i początkowo jako profesor kontraktowy, a w l. 1947–50 jako profesor zwycz., prowadziła wykłady z dziedziny pedagogiki. Jej zasługą było zorganizowanie biblioteki zakładowej oraz zbiorów archiwalnych. Równocześnie w l. 1945–52 pełniła funkcję sekretarza Senatu WWP, a w r. 1946 została mianowana zastępcą Dziekana Wydziału Pedagogicznego WWP. Uczelnia ta uległa jednak stopniowej likwidacji. Z inicjatywy R-iej, która przewodniczyła komitetowi organizacyjnemu, powstał w r. 1946 w Łodzi Polski Instytut Służby Społecznej, finansowany częściowo przez Koło Przyjaciół Instytutu w Nowym Jorku, założone dzięki kontaktom R-iej. R. została przewodniczącą Rady Naukowej Instytutu, a także członkiem komitetu redakcyjnego rocznika „Służba Społeczna”, organu Instytutu. W r. 1948 Instytut przekształcono w Polskie Tow. Studiów Społecznych, zlikwidowane w r. 1951. Również z inicjatywy R-iej w Wyższej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Łodzi został przy jej współpracy założony w r. 1946 Wydział Społeczny. R. była w r. akad. 1946/7 dziekanem tego wydziału, skasowanego w r. 1947. Brała udział w reaktywowaniu Tow. Uniwersytetu Robotniczego i Tow. Uniwersytetów Ludowych Rzeczypospolitej Polskiej. W tym ostatnim wybrano ją do Rady Wychowawczej. Uczestniczyła i wygłaszała referaty na zjazdach obu tych organizacji w r. 1945. W ramach Zakładu Pedagogiki Społecznej i Polskiego Instytutu Służby Społecznej kierowała R. badaniami zespołowymi, m. in. nad zasięgiem i wyrównaniem sieroctwa, nad rodzinami zastępczymi w Łodzi, a także badaniami, które objęły dzieci zapisywane do szkół łódzkiej dzielnicy Bałuty. Kontynuowała współpracę z Komisją do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce PAU, współpracowała z Komisją do Badania Dziejów Oświaty i Wychowania Związku Nauczycielstwa Polskiego. W r. 1946 została wybrana na członka Łódzkiego Tow. Naukowego. W maju 1947 obchodzono jubileusz pięćdziesięciolecia pracy R-iej i z tej okazji odbył się w Łodzi zjazd pracowników społecznych. Od 21 VIII 1950 została R. odsunięta od pracy pedagogicznej, otrzymując z Uniw. Łódz. urlop płatny, przedłużany na następne lata. Równocześnie nastąpiła stopniowa likwidacja Zakładu Pedagogiki Społecznej. Przerwanie działalności pedagogicznej wykorzystała R. na intensywną pracę naukową, a także na pisanie wspomnień. W grudniu 1953 Centralna Komisja Kwalifikacyjna dla Pracowników Nauki nadała R-iej tytuł doktora nauk pedagogicznych.

Ważną dziedzinę działalności R-iej stanowiła praca naukowa. R. była twórcą kierunku w pedagogice współczesnej tzw. pedagogiki społecznej, której przedmiotem jest – jak pisała – «wzajemne oddziaływanie wpływów środowiska i przekształcających środowisko sił jednostek». Badania tego kierunku obejmowały zależność dróg życiowych i losów jednostek, a także zespołów ludzkich od czynników środowiskowych oraz zagadnienia świadomego przetwarzania środowiska dla określonych zadań i dążeń wychowawczych. Istotę procesów wychowawczych widziała R. w budzeniu aktywności jednostek i grup społecznych, w dopomaganiu do rozwoju uzdolnień, w usuwaniu przeszkód hamujących rozwój i kompensowaniu braków. Uważając, że proces wychowawczy nie kończy się w młodości, lecz obejmuje całe życie ludzkie, przywiązywała dużą wagę do zagadnień pomocy społecznej, poradnictwa, wczasów, organizacji życia kulturalnego itp. Poglądy R-iej kształtowały się w okresie zaborów, gdy ogromną rolę odgrywało samokształcenie i inne formy nauki pozaszkolnej. Znalazło to odbicie w jej teoriach pedagogicznych. Uważała, że wpływ wychowawczy rozmaitych czynników społecznych, niezorganizowanych, niezinstytucjonalizowanych, samorzutnych bywa silniejszy niż działanie szkoły. Wychowawcami w pojęciu R-iej byli nie tylko nauczyciele, ale wszyscy obarczeni odpowiedzialnością za funkcjonowanie zespołów ludzkich, instytucji i placówek. Podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej przedstawiła R. po raz pierwszy w r. 1908 w artykule opublikowanym w „Muzeum” pt. Z zagadnień pedagogiki społecznej. Do ważniejszych prac R-iej, w których rozwijała swe poglądy na temat teorii i praktyki pedagogiki społecznej należą: Studium pracy kulturalnej (W. 1925), Szkoły pracy społecznej w Polsce (W. 1928), Istota i zakres służby społecznej („Opieka nad Dzieckiem” 1928), Szkoły pracy społecznej wobec zagadnień oświaty pozaszkolnej („Pol. Oświata Pozaszkolna” 1929), Planowanie pracy wychowawczej na tle środowiska („Ruch Pedagog.” 1933/4), Punkt widzenia pedagogiki społecznej („Chowanna” 1934), Stosunek wychowawczy do środowiska społecznego. Szkice z pedagogiki społecznej (W. 1935), Społeczne przyczyny powodzeń i niepowodzeń szkolnych („Przegl. Socjol.” 1937), Zagadnienia opieki społecznej („Praca i Opieka Społ.” 1947), Pracownik społeczny („Oświata i Kultura” 1948). W swych badaniach R. poświęciła dużo miejsca teorii i dziejom oświaty pozaszkolnej. Jej praca Początki pracy oświatowej w Polsce (w: „Praca oświatowa, jej zadania, metody, organizacja”, Kr. 1913), przedstawiająca zarys oświaty pozaszkolnej w Polsce od końca XVIII w. do schyłku lat sześćdziesiątych XIX w., miała charakter pionierski. Opublikowany w r. 1934 w „Encyklopedii Wychowania” artykuł Dzieje oświaty pozaszkolnej zawierał przegląd osiągnięć światowych w tej dziedzinie ze szczególnym uwypukleniem spraw polskich. Do ważnych prac R-iej z tego zakresu należą także: Pracownicy oświatowi, ich wchodzenie do zawodu i specjalizacja (w: „Pracownik oświatowy. Biul. XIV Konferencji Oświatowej, poświęconej sprawie kształcenia pracowników oświaty dorosłych”, W. 1930) i Oświata dorosłych. Zagadnienia – dzieje – formy – pracownicy – organizacja (W. 1947).

Inną dziedziną zainteresowań R-iej było bibliotekarstwo. Badania na tym polu były powiązane z jej pracami nad pedagogiką społeczną. R. uważała, że biblioteki są jednym z najistotniejszych narzędzi pracy oświatowej w środowisku. Zainteresowania jej koncentrowały się wokół zagadnień organizacji sieci bibliotecznej, problemów kształcenia bibliotekarzy, tworzenia bibliografii ułatwiających wybór książek, a przede wszystkim spraw związanych z czytelnictwem. Jej zespołowe badania czytelnictwa na tle środowiska, prowadzone w ramach Studium Pracy Społecznej, określano mianem «Szkoły warszawskiej». Zasługą R-iej było także przyswojenie nauce polskiej teorii M. Rubakina i W. Hofmanna w dziedzinie badań czytelnictwa. Sprawom bibliotekarstwa poświęciła R. liczne publikacje. Trwałą wartość wniosła rozprawa R-iej Nasze biblioteki powszechne (w: „Praca oświatowa, jej zadania, metody, organizacja”, Kr. 1913), opracowana na podstawie materiału ankietowego, nadesłanego przez kilkadziesiąt bibliotek polskich. Nadto wymienić należy: Jak prowadzić biblioteki wędrowne (Tor. 1922), Rola książki i biblioteki („Roczn. Pedagog.” 1924), Zadania biblioteki szkolnej (W. 1927), Czytelnictwo dzieci i młodzieży (W. 1932), Kształcenie bibliotekarzy na Studium Pracy Społeczno-Oświatowej („Pol. Oświata Pozaszkolna” 1933/4), Kształcenie bibliotekarzy oświatowców (w: „IV Zjazd Bibliotekarzy Polskich w Warszawie…”, W. 1936), Biblioteki oświatowe (w: „Enc. Wychowania”, W. 1937). Na osobne omówienie zasługuje monografia o społecznej roli książki Książka wśród ludzi (W. 1929, Wyd. 4., W. 1946); znakomita ta praca, rozszerzana i uzupełniana przez R-ą (czwarte wyd. było ośmiokrotnie większe od pierwszego) oprócz wiedzy o czytelnictwie zawierała bogaty materiał dotyczący zagadnień pedagogiki społecznej i problemów oświaty pozaszkolnej.

Jednym z kierunków zainteresowań naukowych R-iej była historia oświaty. Spośród licznych jej prac z tej dziedziny wyróżnić należy rozprawy: Kołłątaj jako pedagog (w: „Pamięci Hugona Kołłątaja…”, Kr. 1912), Staszic jako działacz społeczny (w: „Stanisław Staszic 1755–1826”, L. 1928), trzy monografie, oparte zarówno na źródłach, jak i na wspomnieniach R-iej, publikowane w pracy zbiorowej „Nasza walka o szkołę polską 1901–1917” (W. 1934 II): Koło Wychowawców, Towarzystwo Pedagogiczne, Centralne Biuro Szkolne 1915–1916, a także praca wydana już po śmierci R-iej Wydział Rozszerzenia Oświaty Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (w: Radlińska H., Pisma pedagogiczne, W. 1964 III). W rozprawie W sprawie badań historyczno-pedagogicznych („Przegl. Hist.” 1922) przedstawiła stan badań i postulaty badawcze w zakresie historii wychowania. Zasady i technikę badań historycznych w zakresie oświaty wyłożyła w dwóch pracach: Program i metoda badania dziejów pracy oświatowej („Zagadnienia Pracy Kulturalnej” 1933) i Badania regionalne dziejów pracy społecznej i oświatowej (W. 1948). R. interesowała się oświatą i kulturą wsi, a przede wszystkim możliwościami przebudowy społecznej środowiska wiejskiego i na ten temat opublikowała m. in. Możliwości celowego oddziaływania na rozwój kultury ze szczególnym uwzględnieniem kultury wiejskiej w Polsce (w: „Kultura wsi”, W. 1930). Była też autorką książek dla dzieci i młodzieży, takich jak Na ziemi polskiej przed wielu laty (W. 1911 i dalsze 3 wyd.), a także podręczników do nauki historii Rozwój społeczny Polski (W. 1911, Wyd. 4., Londyn 1945) i wypisów szkolnych, jak np. wydana wspólnie z H. Grotowską trzytomowa „Książka o życiu i pracy. Wypisy dla szkół zawodowych i kursów dokształcających” (Lw. 1929–33). Opublikowała kilka fragmentów wspomnień, m. in. Wspomnienia uczennicy i nauczycielki („Niepodległość” T. 5: 1931/2, T. 6: 1932). Najcenniejszym był pamiętnik R-iej o działalności pedagogicznej, ujęty w formie listów, wydany pośmiertnie pt. Listy o nauczaniu i pracy badawczej (w: Radlińska H., Pisma pedagogiczne, W. 1964 III). R. była autorką ok. 20 życiorysów, w tym również w „Polskim Słowniku Biograficznym”. Ogłaszała liczne artykuły sprawozdawcze, reagowała piórem na różne przejawy życia społecznego w Polsce i na świecie, pisała o stanie i rozwoju szkolnictwa w Polsce i w wielu innych krajach, m. in. w Niemczech, Danii, Francji, a także Palestynie i Iranie. Niekompletna bibliografia prac R-iej liczy 50 stron druku. R. była członkiem wielu towarzystw naukowych polskich i zagranicznych. Zmarła w Łodzi 10 X 1954 i pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Odznaczona była Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta i Złotym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury.

W małżeństwie z Zygmuntem Radlińskim, z którym od r. 1923 była rozwiedziona, R. dzieci nie miała.

Po śmierci R-iej wydane zostały cztery tomy wyboru jej prac: t. 1: Pedagogika społeczna (Wr. 1961), t. 2: Zagadnienia bibliotekarstwa i czytelnictwa (Wr. 1961), t. 3: Z dziejów pracy społecznej i oświatowej (Wr. 1964; ten tom zawierał prace z dziedziny historii oświaty oraz materiały autobiograficzne), t. 4: Oświata i kultura wsi polskiej (W. 1979). Ukazała się też praca Działalność oświatowa Stanisława Michalskiego (w: „Stanisława Michalskiego autobiografia i działalność oświatowa”, Wr. 1967), której R. nie zdążyła zakończyć, pracę tę uzupełniła i opracowała całość wydawnictwa uczennica R-iej Irena Lepalczyk. Niewielki wybór jej prac załączono też do książki W. Theissa, „Radlińska” (W. 1984). Ogromna spuścizna, zawierająca maszynopisy publikowanych i niepublikowanych prac R-iej, a także materiały kierowanych przez nią placówek łódzkich, przechowywana jest w Bibliotece Uniw. Łódz. Imię R-iej przyjęła Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna w Szczecinie oraz szkoła podstawowa w Łodzi. W dn. 12 XII 1973 odbył się w Warszawie wieczór poświęcony pamięci R-iej, zorganizowany przez oddział warszawski Tow. WWP i Państwową Szkołę Pracowników Socjalnych, a w dn. 3–4 V 1979 w stulecie urodzin R-iej odbyła się w Piotrkowie Trybunalskim ogólnopolska konferencja naukowa na temat „Geneza i rozwój pedagogiki społecznej w Polsce”.

 

Bibliogr. pism ulotnych Rewolucji 1905–1907 w Królestwie Polskim, W. 1963; Bibliogr. prac Heleny Radlińskiej 1897–1937…, Pod red. R. Rudzińskiej, W. 1937, Wyd. 2., Ł. 1947; Chojnacki W., Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945, W. 1970; Kormanowa, Mater. do bibliogr. 1866–1918, s. 266; taż, Mater. do bibliogr. 1918–39, I 306–9; Theiss W., Materiały do bibliografii prac Heleny Radlińskiej, „Przegl. Hist.-Oświat.” 1979 s. 595–600; Wojciechowski K., Bibliografia oświaty dorosłych, W. 1962; Wojtczak L., Bibliografia Heleny Radlińskiej, „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1–2 s. 105–64 (również bibliogr. prac o R-iej); Wyrobkowa-Delawska W., Nota bibliograficzna. Bibliografia prac Heleny Radlińskiej 1897–1952, w: Radlińska H., Pisma pedagogiczne, Wr. 1961 I s. XLV–LXII; Enc. Warszawy, (fot.); Enc. Wiedzy o Książce; W. Enc. Powsz. (PWN), (fot.); Bar, Słown. pseudonimów; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Roczn. Nauk.-Liter.-Artyst. (Okręta) na r. 1905, W. 1905 s. 192; Słown. Pracowników Książki Pol.; Who’s who in Central and East-Europe 1933/34, Zurich 1935; Uniwersytet Łódzki. Skład osobowy na r. akad. 1946/7, Ł. 1947 s. 5, 40, 62; toż za l. 1947/8–1949/50; Wolna Wszechnica Polska, Oddział w Łodzi. Skład osobowy i spis wykładów na r. akad. 1929/30, Ł. 1929 s. 3, 4, 6, 15; toż na r. akad. 1930/31–1933/34; Wolna Wszechnica Polska. Skład osobowy i spis wykładów na r. akad. 1923/4, W. 1923 s. 10, 36; toż na r. akad. 1924/5–1938/9; – A. K., 40 lat pracy Heleny Radlińskiej, „Robotnik” 1937 nr 42 s. 2–3; Bogusławska A., Helena Orsza-Radlińska 1879–1954, „Wych. Ojczyste” (Londyn) 1956 nr 5 s. 1–5; Bogusławska A., Rudzińska J., Szkoła z oknem na jutro, „Poradnik Kult.-Oświat.” (Londyn) 1955 nr 173/4 s. 13–16; Brodowska H., Helena Radlińska (1879–1954), [Wstęp w:] Radlińska H., Oświata i kultura wsi polskiej, W. 1979 s. 5–45; taż, Z dziejów kształcenia pracowników społeczno-oświatowych 1925–1952, „Zesz. Nauk. Uniw. Łódz.” S. 1, Ł. 1958 z. 10 s. 121–69; Brzeziński S. J., Polski Związek Ludowy, W. 1957 s. 61, 99, 107, 426; Chmaj L., Prądy i kierunki w pedagogice XX wieku, W. 1962; Coner D., Jakubowski M., Poglądy Heleny Radlińskiej na opiekę i wychowanie oraz ich wzajemny związek, „Kwart. Pedagog.” 1980 nr 2 s. 21–30; Garlicki A., Geneza Legionów, W. 1964; Gołaszewski T., Badania Heleny Radlińskiej dotyczące literatury popularnonaukowej, „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1/2 s. 218–34; Hrynkiewicz E., Stosunek wychowawcy do środowiska społecznego. Z powodu książki Heleny Radlińskiej, [W. 1935]; Hulewicz J., Helena Radlińska – historyk oświaty, [Wstęp w:] Radlińska H., Pisma pedagogiczne, Wr. 1964 III; Jabłoński H., Polityka PPS w czasie wojny 1914–18, W. 1958; Jakubowski M., Pedagogika społeczna w ujęciu Heleny Radlińskiej, „Polityka Społ.” 1979 nr 6 s. 1–4; tenże, Wkład Heleny Radlińskiej do pedagogiki społecznej i opiekuńczej, „Problemy Opiekuńczo-Wych.” 1980 nr 1 s. 44–7; Jaworska A., Działalność Heleny Radlińskiej w Uniwersytecie Ludowym im. Adama Mickiewicza w Krakowie w latach 1906–1918, „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1–2 s. 165–90; Kamiński A., Funkcje pedagogiki społecznej. Praca socjalna i kulturalna, Wyd. 2., W. 1974; tenże, Pedagogika społeczna Heleny Radlińskiej w okresie krakowskim (1908–1914), „Zesz. Nauk. Uniw. Łódz.” S. 1, Ł. 1965 z. 40 s. 165–81; tenże, Piśmiennictwo publicystyczne i popularyzatorskie Heleny Radlińskiej w latach okupacji (1940–1944), „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1–2 s. 191–215; tenże, Współpraca Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej z Heleną Radlińską, „Łódz. Studia Etnogr.” T. 9: 1967 s. 109–15; tenże, Wychowanie jako przeobrażenie środowiska w ujęciu pedagogiki społecznej Heleny Radlińskiej, „Oświata Dorosłych” 1959 nr 1 s. 16–20; Kawula S., Wkład Heleny Radlińskiej w organizację zespołowych badań pedagogicznych, „Kultura i Społ.” 1979 nr 4 s. 89–102; Kubów S., Książka i biblioteka w pracach Heleny Radlińskiej, „Studia o Książce” R. 7: 1977 s. 139–50; Kukołowiczowa T., Helena Radlińska – twórczyni pedagogiki społecznej, „Spraw. z Czynności, Wydawnictw i Posiedzeń Nauk. oraz Kronika Tow. Naukowego KUL” Nr 14: 1963/4 [druk 1965] s. 122–3; Lepalczyk I., Geneza i rozwój pedagogiki społecznej. W stulecie urodzin Heleny Radlińskiej, „Kultura i Społ.” 1979 nr 4 s. 103–9; taż, Helena Radlińska jako krytyk i autor książek dla dzieci i młodzieży. „Zesz. Nauk. Uniw. Łódz.” S. 1, Ł. 1966 nr 45 s. 185–99; taż, Helena Radlińska – praktyk i teoretyk bibliotekarstwa, [Wstęp w:] Radlińska H., Pisma pedagogiczne, Wr. 1961 II; taż, Jubileusz 50-lecia pracy Heleny Radlińskiej w 1947 r., „Roczniki Bibliot.” 1979 nr 2 s. 381–90; taż, Pedagogika biblioteczna Heleny Radlińskiej, Ł. 1974; Lepalczyk I., Skibińska W., Helena Radlińska. Kalendarium życia i pracy, „Roczniki Bibliot.” 1974 z. 1–2 s. 3–103 (fot.), 1979 z. 2 s. 391–402; Mazurkiewicz E., Helena Radlińska – prekursor i czołowy reprezentant teorii pracy socjalnej, „Praca i Zabezpieczenia Społ.” 1979 nr 7 s. 6–11; tenże, Na pograniczu pielęgniarstwa i humanistyki, „Pielęgniarka i Położna” 1979 nr 12 s. 19–22 (fot.); tenże, Prakseologiczne aspekty w systemie pracy socjalnej Heleny Radlińskiej, „Praca i Zabezpieczenia Społ.” 1979 nr 8/9 s. 3–11; tenże, Sprawność działania socjalnego w pedagogice społecznej Heleny Radlińskiej, W. 1980; tenże, Walory sprawnego działania socjalnego w genezie teorii pracy socjalnej (na przykładzie twórczości Heleny Radlińskiej), „Kult. i Społ.” 1979 nr 4 s. 77–88; Molenda J., Polskie Stronnictwo Ludowe w Królestwie Polskim 1915–1918, W. 1965; Muszkowski J., „Książka wśród ludzi”. Na 50-lecie pracy pisarskiej prof. Heleny Radlińskiej, „Przegl. Socjol.” 1947 z. 1/4 s. 401–14; Myśliński J., Studia nad polską prasą społeczno-polityczną w zachodniej Galicji 1905–1914, W. 1970; Pełczyńska W., Życiorys Heleny Radlińskiej uzupełniony, „Wiadomości”, 1962 nr 1 s. 2; Poszwiński H., Serce „Babci” bić przestało, „Poradnik Kult.-Oświat.” (Londyn) 1955 nr 173/4 s. 20; [Serejski M. H.] M. H. S., Helena Radlińska, „Zesz. Nauk. Uniw. Łódz.” S. 1, 1955 z. 1 s. 151–3 (fot.); Stanowski A., Helena Radlińska, „Znak” 1969 nr 10 s. 1333–40; Sułkowski B., Heleny Radlińskiej koncepcja «języka wewnętrznego», „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1/2 s. 235–48; Szczepański J., Helena Radlińska, „Życie Szkoły Wyższej” 1954 nr 12 s. 147–9; Theiss W., Radlińska, W. 1984 (tu bibliografia ważniejszych prac R-iej oraz piśmiennictwa o niej); Twórcy nowoczesnego bibliotekarstwa polskiego, Wr. 1974 s. 294–309; Wincławski H., Helena Radlińska – uczona, pedagog, działacz (1879–1954), „Wieś Współcz.” 1980 nr 5 s. 128–32; tenże, Heleny Radlińskiej socjologia zaangażowana i praktyczna, „Kultura i Społ.” 1979 nr 1/2 s. 123–31; Wroczyński R., Helena Radlińska. Działalność i system pedagogiczny, w: Studia nad pedagogiką XX w., W. 1962 s. 265–78; tenże, Pedagogika społeczna Heleny Radlińskiej na tle myśli wychowawczej Drugiej Rzeczypospolitej, „Przegl. Hist.-Oświat.” 1979 s. 459–69; tenże, Twórca i tworzywo, „Kultura i Ty” 1979 nr 10 s. 3–7 (fot.); – Bogusławska A., Życie piękne i owocne, „Poradnik Kult.-Oświat.” (Londyn) 1955 nr 173/4 s. 5–11; Dąbrowski J., Dziennik 1914–1918, Kr. 1977; Dzien. Urzęd. Min. Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, W. 1932 nr 3 s. 51; Helena Radlińska, „Zesz. Hist.” Z. 19: 1971 s. 98–191 (Czapska M., Rozmowy; Bagiński K., Helena Radlińska w ruchu ludowym; Pełczyńska W., Lato 1919–1921; Piłsudski J., Listy do Leona Wasilewskiego; Hoffman J., Helena Radlińska jako łączniczka; Bogusławska A., W czasie drugiej wojny światowej i potem; taż, Szkoła «jutrzejsza» i jej kierowniczka; Gulińska-Moudschein, Wspomnienia; Różankowska J., Gospodarstwo «Babci»); Kalicki T., Prof. Helena Radlińska we wspomnieniach, „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1–2 s. 249–63; Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1959 III; Limanowski B., Pamiętniki 1907–1919, W. 1961; Listy Heleny Radlińskiej do Jana Hulewicza z lat 1945–1954, „Roczniki Bibliot.” 1974 nr 1–2 s. 503–42; Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966; Służba ojczyźnie, W. 1929; W kolportażu i łączności Komendy Głównej Batalionów Chłopskich. Wspomnienia, W. 1982 s. 215, 329, 341–2; Wolna Wszechnica Polska. Sprawozdanie z działalności w r. akad. 1921/22, W. 1922 s. 6, 26; toż za r. akad. 1922/3 i 1924/5–1928/9; – „Bibliotekarz” 1934/5 nr 12 s. 122–3 (fot.); „Pol. Oświata Pozaszkolna” R. 11: 1933/4 nr 4/5 s. 108–12; „Praca i Opieka Społ.” 1932 nr 3 s. 309–10 (M. Balsingerowa); „Praca Oświat.” 1937 s. 152–5; „Przegl. Hist.-Oświat.” 1979 s. 572–4 (J. Badura); „Roczn. B. Narod.” R. 2: 1966 s. 491–2 (J. Kądzielski); – AGAD: Akta Prokuratora Warszawskiej Izby Sądowej, sygn. 5370 k. 64–65; Arch. Uniw. Łódz.: Akta personalne, teczka nr 2326; B. Jag.: rkp. 7390, 7450, 8607, 8627, 8672; B. Narod.: rkp. 2727, 2731, 2914, 5193, 7075, 7419, t. 25, rkp. 7447, t. 28; B. Ossol.: rkp. 7181, 7195, 12814, 13073, 13489, 13591, 13889, 14037, 14310; B. Uniw. Łódz.: Dział rękopisów (bez sygn.); B. Uniw. Warsz.: rkp. 655, 656, 720 a, 1956.

Stanisław Konarski

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Aleksander Michał Rajchman

1890-11-13 - 1940-03-30 matematyk
 
więcej  
 

Postaci z tego okresu

 

Tadeusz Rybkowski

1848-04-26 - 1926-09-16
malarz
 

Leon Popielski

1866-03-11 - 1920-10-08
fizjolog
 

Zygmunt Różycki (Rola-Różycki)

1883-12-07 - 1930-04-03
poeta
 

Witold Pogorzelski

1895-10-13 - 1963-01-03
matematyk
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.