INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Witold Pruszkowski     

Witold Pruszkowski  

 
 
1846 - 1896-10-10
 
Biogram został opublikowany w latach 1984-1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pruszkowski Witold (1846–1896), malarz. Ur. w Berszadzie na Pobereżu (w pow. olhowskim ówczesnej gub. podolskiej), w zamożnej rodzinie pochodzenia szlacheckiego; był synem Teofila i Julii Doninowskiej (Duninowskiej).

Początkowe nauki P. pobierał w Odessie, później wraz z rodzicami wyjechał do Francji, gdzie uczęszczał do gimnazjum w Dieppe. Uzdolnionemu do rysunków chłopcu pierwszych nauk w zakresie malarstwa udzielał w Paryżu zięć Adama Mickiewicza, malarz Tadeusz Górecki. W r. 1869 P. udał się do Monachium, gdzie jako uczeń tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych (studiował u profesorów A. Strahübera, H. Anschütza i A. Wagnera) «zadziwiał całą literalnie akademię swoimi studiami» (A. P., „Czas” 1896 nr 235 s. 3); zwłaszcza kierownik oddziału rysunków węglem Anschutz chwalił swego ucznia i co każde półrocze odznaczał go medalem, również klasę Wagnera ukończył P. ze srebrnym medalem. Przypuszczalnie w r. 1872 był już w Krakowie (wystawił tu cztery portrety w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych – TPSP), w r. 1873 wszedł do pierwszego zespołu uczniów «szkoły kompozycyjnej» Jana Matejki (w literaturze podawana jest data 1872, lecz Matejko objął obowiązki dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych – SSP – dopiero jesienią 1873). Pod kierunkiem mistrza studiował P. do r. 1876. Pierwsza większa praca malarska P-ego była «pod ciśnieniem silnej indywidualności Matejki» dziełem historycznym (Ofiarowanie Piastowi królewskiej korony, inaczej Piast lub Aniołowie u Piasta, 1875, Muz. Narod. w W.) W SSP P. zaprzyjaźnił się z Ludomirem Benedyktowiczem, Leonem Piccardem, Hipolitem Lipińskim, Aleksandrem Krywultem i rzeźbiarzem Stanisławem Lipińskim. Na przełomie 1875/6 r. prowadził wraz z Piccardem dział ilustracyjny humorystycznego pisma „Diabeł”; rysunki w tym piśmie nie są sygnowane, wiadomo jednak, że spod ołówka P-ego wyszedł np. satyryczny rysunek przedstawiający Galicję jako przekupkę, kandydatów zaś na stanowisko namiestnika Galicji w postaci jarzyn. Satyry te często rysowane pospiesznie i szkicowo zdradzały «niepospolity talent rysownika» (Bartoszewicz). W lecie 1876, również z Piccardem, P. przebywał w klasztorze Cystersów w pobliskiej Mogile, dekorując kaplicę przy tamtejszym kościele (pędzla P-ego był obraz Matka Boska odbierająca hołd od wszystkich stanów). Zainteresowanie P-ego życiem ludu, jego opowieściami, a także fascynacja wielką poezją romantyczną, którą P. poznał dopiero w czasie pobytu w Monachium (wcześniej wychowywany był przez ojca w duchu uwielbienia literatury epoki klasycyzmu), spowodowały, że zaczął czerpać tematy do swych obrazów z legend i fantazji ludowych, mających nastrój ballad i romansów. Namalował wtedy takie obrazy jak: Noc świętojańska (1875, Muz. Narod. w W.), Kiedy ranne wstają zorze (1876, powstały pod wpływem nocy spędzonej z pastuchami koni w Mogile), znane Rusałki (1877, Muz. Narod. w Kr.), Spowiedź Madeja (1879, Muz. Narod. w P.), i Sielanka (1880, Muz. Narod. w Kr.). Wtedy także powstał Anhelli, ilustrujący poemat Juliusza Słowackiego, którego wiersze P. najbardziej lubił. Obok tego malarstwa o tematach fantastycznych P. z wielkim zacięciem i prawdziwym talentem uprawiał malarstwo portretowe. Portretował więc swą matkę (1871), panią Matlińską (1871), siostrę (1875, olej., Muz. Narod. w W.), architekta Tomasza Prylińskiego (1875, akwarela w Muz. Narod. w Kr.), rodzinę Krywultów: Jana (w wieku dziecięcym, 1875), jego siostry Michalinę i Felicję Krywultową (1876), swą narzeczoną (1877), swą szwagierkę Fedorowiczową (1878, Muz. Narod. w Kr., obraz przypominający twórczość Maneta i drugi w owalu, w Muz. Narod. w W.). Znany jest Portret Kazimierza Bartoszewicza przedstawionego w całej postaci, na zimowej przechadzce (1876, Muz. Sztuki w Ł.).

P. brał żywy udział w życiu ówczesnej cyganerii malarskiej, bywał w krakowskich kawiarniach (u Dyktarskiego przy ul. Sławkowskiej, a później Rehmana w Krzysztoforach), gdzie zbierali się artyści, w jego pracowni przy ul. Szewskiej gromadzili się przyjaciele (wśród nich Włodzimierz Tetmajer, Juliusz Mien, Kazimierz Bartoszewicz). Jednak zamiłowania P-ego do wsi i przyrody spowodowały, że po założeniu rodziny (w r. 1878) przeniósł się na Wolę Justowską, później zakupił folwarczek w podkrakowskiej wsi Mnikowie i osiadł w nim w r. 1882. Nadal P. bywał w Krakowie, gdzie przy ul. Karmelickiej miał pied à terre (odwiedzał go tam Leon Wyczółkowski, który miał malować portret P-ego), w mieście P. korzystał z pracowni Jacka Malczewskiego. Bardzo pracowity, spędzał wiele godzin w pracowni (do której nie pozwalał w czasie malowania nikomu chodzić, nie pokazywał też niedokończonych obrazów), nadal malując obrazy o tematyce baśniowej, jak Smok podwawelski (1884, Muz. Narod. we Wr.), Spadająca gwiazda (1884, Muz. Narod. w W.), Wiosna (1887), Płanetnik, Wilkołak, Diabeł zakochany w wierzbie, Mogiła samobójcy (Muz. Narod. w W.).W r. 1888 namalował tryptyk Zaduszki (Muz. Narod. w W.), który stał się inspiracją dla poematu Marii Konopnickiej „Z tamtego świata” (opublikowanego w „Tyg. Illustr.” 1888 nr 305 s. 276–7). W dorobku malarskim P-ego nie zabrakło też nieco tradycyjnych, malowanych w duchu szkoły monachijskiej, dzieł z życia ludu polskiego (Umizgi przy studni, 1888, Muz. Narod. w P., Niedziela zielna, Procesja Bożego Ciała), czy typów wiejskich (Chłop w sukmanie, Pastuszek, Muz. Narod. w W., Dziewczyna w lesie, 1883, akwarela, Muz. Narod. we Wr., Chłopiec wiejski w całej postaci, Muz. Narod. w Kr.). Wrażliwy na przyrodę, malował też «czyste» pejzaże (np. Zachód słońca, Wierzby w moczarach (1892, Muz. Sztuki w L.), Noc. Krajobraz zimowy z 1891 w Muz. Narod. w P. – Oddz. w Rogalinie). Z rzadka pojawiały się próby malarskie o innej tematyce jak Bachantka (1883, był w zbiorach Orzechowicza we Lw.), Akt, Judyta, Diogenes, Kochanowski opłakujący Urszulkę, Wizja (Męczeństwo unitów, z r. 1888), Świt i Zmierzch (oba w Muz. Narod. w Kr.). Raczej z potrzeby i pasji świetnego portrecisty, niż dla zarobku, malował liczne portrety, najczęściej osób z rodziny, czy przyjaciół. Były to: Portrecik matki (piórko, akwarela, w Muz. Narod. w W.), Portret syna artysty z psem (1881, Muz. Narod. w W.), Portret syna w stroju drużby krakowskiego (piórko, akwarela, Muz. Narod. w W.), Portret Anieli Geppertowej (Muz. Narod. w Kr.), impresjonistyczny Portret dziewczynki (1888), Portret brata Władysława Pruszkowskiego (1891, kredka, w Muz. Narod. w W.). Czasem P. chwytał ołówek, aby rzucić na papier jakiś żartobliwy rysunek (typ kawiarniany, żołnierz francuski), czyjąś karykaturę (np. Fedorowiczowej, brata). Unikający fotografów (historię jedynej znanej fotografii P-ego z koniem opisał Mien w swym wspomnieniu o przyjacielu) – P. dwukrotnie sportretował siebie. Raz był to rysunek ofiarowany wraz z utworami innych uczniów Matejce (z okazji jubileuszu dwudziestopięciolecia jego pracy) z dedykacją «Mistrzowi wdzięczny uczeń Witold Pruszkowski, 1883», drugi raz, malowany już w czasie choroby, portret olejny. W nawiązaniu do poezji romantycznej powstały obrazy: Wizja (1890), będąca ilustracją do „Przedświtu” Zygmunta Krasińskiego, czy oparte o motywy z „Anhellego” Słowackiego Eloe (1892, pastel, Muz. Narod. we Wr.), czy Śmierć Ellenai (1892, pastel, Muz. Narod. we Wr.); dzieła te były niewątpliwie natchnieniem dla Malczewskiego (np. jego „Dumka” powstała pod wpływem Rusałek P-ego). Na kilku wystawach był eksponowany Portret Adama Mickiewicza pędzla P-ego oraz obraz inspirowany muzyką romantyczną: Nokturn Chopina op. 37 nr 2.

W r. 1890 P. spędził ok. 3 miesięcy w Algerii (towarzysząc swemu bratu Władysławowi, leczącemu tam początki gruźlicy), szkicując studia Arabów. Od r. 1892 P. był przewodniczącym komitetu budowy pomnika Artura Grottegra na Plantach w Krakowie (ostateczne dokończenie prac i odsłonięcie pomnika nastąpiło po śmierci P-ego w r. 1902). Ok. r. 1893 P. uległ wypadkowi: został kopnięty przez konia w twarz w następstwie czego wywiązała się (nie od razu rozpoznana przez lekarzy) nowotworowa choroba kości prawego policzka. Ostatnie lata życia artysty były tragiczną walką z chorobą. Mimo cierpień i przebycia ciężkich operacji (leczył się w klinice prof. J. Obalińskiego w Krakowie) nie zaprzestał pracy. Coraz częściej posługiwał się pastelem (podobno pierwsze próby w zakresie malarstwa pastelowego podjął dla dokończenia obrazu młodo zmarłego Juliusza Miena, syna swego przyjaciela). Do ostatnich prac artysty należą: Pochód na Sybir (pastel zakupiony przez A. Sapiehę), Portret Michała Bałuckiego (ok. 1890, rys. węglem, Muz. Narod. w Kr.), Portret Henryka Rodakowskiego (1894, olej., Muz. Narod. w Wr.), Portret Wincentego Rapackiego (1895, węgiel), Portret rzeźbiarza Stefana Jarzymowskiego (olej., Muz. Narod. w Kr.), Świtezianka, a także pełna tragizmu głowa Chrystusa (olej., Muz. Narod. w P.).

W r. 1894 P. wszedł do Stowarzyszenia Polskich Artystów i obok Aleksandra Gierymskiego był «stałym rzeczoznawcą w zakresie malarstwa». P. brał wielokrotnie udział w wystawach TPSP (oprócz 1872, w r. 1874, 1875, 1876, 1877, 1878, 1879, 1880, 1883, 1884, 1885, 1888, 1889, 1890, 1895), w TPSP we Lwowie (1876), w wystawach warszawskiego Tow. Zachęty Sztuk Pięknych (TZSP) w l. 1876, 1877, 1878, 1880, 1892. Obrazy P-ego były też często prezentowane w Salonie A. Krywulta w Warszawie (w l. 1880, 1881, 1882, 1884, 1885, 1886, 1887, 1888, 1889, 1890, 1891), gdzie były, obok dzieł Matejki, najwyżej cenione (także wartość sprzedażną osiągały niezmiernie wysoką, np. Piast – 6 000 rb.). W r. 1894 na powszechnej wystawie we Lwowie wystawił Pochód, Śmierć Ellenai, Eloe, oraz Portret panny Olgi Zawiejskiej, za które został odznaczony dyplomem honorowym (który był najwyższą nagrodą na tejże wystawie, oprócz P-ego otrzymał go tylko Józef Chełmoński). Obrazy P-ego były też wystawiane za granicą: w Monachium w r. 1879, Paryżu w l. 1881 i 1884, Budapeszcie w r. 1884, w Berlinie w r. 1891 w pięćdziesięciolecie istnienia Verein Berliner Künstler, w r. 1895 na międzynarodowej wystawie sztuki, w r. 1896 na wystawie w dwustulecie założenia królewskiej Akademii Sztuk Pięknych (medal II kl.), w Chicago w r. 1893 (gdzie otrzymał srebrny medal za Zaloty), w r. 1894 w San Francisco (również srebrny medal).

Większość dzieł P-ego (zwłaszcza odtwarzających baśnie i legendy) była pełna romantycznej fantazji i tajemniczości, podkreślonej kontrastem światła i cienia oraz akcentami kolorystycznymi. W swych poszukiwaniach malarskich P. wyprzedzał symbolizm, malując niektóre obrazy w nastroju melancholii i niedomówień. Był też w Polsce prekursorem impresjonizmu i luminizmu, stosując nową konwencję portretu i dywizjonistyczną fakturę obrazu (Portret dziewczynki, Portret Fedorowiczowej, Portret Jarzymowskiego, Autoportret). W rysunkach satyrycznych (karykatura własnej Sielanki, po r. 1890, akwarela, Muz. Narod. w Kr.) jego stylizacja poniekąd zapowiada już secesję. Podobnie, jak swą twórczością, P. fascynował otoczenie oryginalną osobowością. We wszystkich wspomnieniach przyjaciele jego podkreślali, że «był to człowiek pierwszorzędny… nieposzlakowanej uczciwości i honoru» (A. P., „Czas”), «natura nadzwyczajnie wrażliwa, popędliwa, gorąca, subtelna i delikatna, entuzjastyczna i pesymistyczna» (Mien). «Był to też wielki patriota, do szpiku kości, do fanatyzmu» (W. Tetmajer). Oprócz talentu malarskiego P. miał również uzdolnienia muzyczne, wedle relacji jego syna grał na fortepianie, skrzypcach i flecie. Próbował też swoich sił w dziedzinie literatury, pisząc większy poemat prozą pt. Car (ilustrowany prześlicznie piórkiem i akwarelą) oraz dramat oparty na tle stosunków wiejskich Zbrodniarz, których nigdy nie próbował publikować. Pisał też Pamiętnik, który miał mieć przy sobie w chwili śmierci. Za młodu «napisał sporo wesołych ilustrowanych karykaturami wierszyków i satyr, do czego pomagało mu wesołe usposobienie» (K. Pruszkowski). P-ego cechował demokratyzm posunięty aż do chłopomanii (w czym wyprzedził malarzy młodopolskich). W Mnikowie «wszystkie wolne chwile poświęcał rozmowie i zabawie z sąsiadami» (Bartoszewicz). Nie sposób było zliczyć dzieci chłopskich które trzymał do chrztu, sam też dla swego syna poprosił «w kumy» gospodarza z Mogiły – Łyskacza; do dzisiaj przetrwała w Mnikowie opowieść o tym jak tamtejsze młode pary po ślubie zajeżdżały do domu malarza, który zawsze «rzucał pieniędzmi». Od czasów Monachium P. nosił przezwisko «kozak» z powodu swej urody, jak i tego, że chodził ubrany jak mołojec kozacki («tylko na pierwszą wizytę przybierał czarną czamarę spiętą u szyi koralowym guzem», Łuniński). Jedną z ostatnich prac P-ego był Janko Muzykant (inaczej Zaczarowane skrzypki, malowane na zamówienie Krywulta, niedokończone, olej., Muz. Narod. w P.). P. wyjeżdżał do Wrocławia do kliniki prof. J. A. Mikulicza, gdzie poddawał się operacjom (w czasie jednej z nich wyjęto mu prawe oko). Był tam wiosną 1896, do Mnikowa powrócił z końcem sierpnia, by niebawem wraz z rodziną wyjechać do Kołomyi. Stamtąd, czując się już śmiertelnie chory, opuścił dom (chciał podobno dojechać do Nicei, aby umrzeć gdzieś na południu), lecz wyczerpanego i zupełnie osłabionego zabrało go z dworca centralnego w Budapeszcie tamtejsze Tow. Ratunkowe i przewiozło do szpitala św. Szczepana. Tam P. zmarł 10 X 1896; został pochowany w Peszcie.

P. był żonaty (od 11 VI 1878) z Ernestyną z Górskich, z którą miał syna Kazimierza (ur. 10 III 1879).

Po śmierci P-ego odbyła się wystawa jego prac w TPSP w Krakowie w r. 1897 (Towarzystwo wydało w 1902 heliograwiurę z obrazu P-ego Sielanka, jako premię dla swych członków). W Salonie Krywulta również w r. 1897 odbyła się wystawa pośmiertna P-ego, a jego obrazy ukazywały się jeszcze na wystawach Salonu w l. 1899, 1900, 1902 (wystawa karykatury), 1905. Większe wystawy prac P-ego odbyły się w r. 1903 w Salonie Latoura we Lwowie i w r. 1935 w TZSP (wystawa retrospektywna). Mniejsze zespoły prac lub pojedyncze obrazy pojawiały się na wystawach w r. 1900 w Salonie J. Petita w Paryżu, w r. 1906 w TZSP na wystawie obrazów A. Wagnera i jego polskich uczniów, w r. 1909 w TPSP na wystawie «Dzieła osnute na tematach poematów Słowackiego», w r. 1915 w Wiedniu w dziale retrospektywnym wystawv sztuki polskiej, w r. 1916 w TZSP, w r. 1917 w TPSP na wystawie «Dziecko w sztuce» (portrecik Jana Krywulta), w r. 1919 w Warszawie na wystawie «Sto pięćdziesiąt lat malarstwa w szkicach», w r. 1927 w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie na wystawie pamiątek po Słowackim, w r. 1934 we Lwowie, w t. r. w Instytucie Propagandy Sztuki (IPS) w Warszawie na wystawie «Życie polskie w malarstwie» (większy zespół obrazów).

 

Autoportret P-ego, olej.; Autoportret (1883) rysunek ołówkiem w Muz. Narod. (Dom Matejki) w Kr.; – Pol. Bibliogr. Sztuki, I cz. 2; Krótkie wzmianki o malarzach pol.; Swieykowski, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych, (fot.); Thieme – Becker, Lexikon d. Künstler (M. Wallis-Walfisz); Katalog Galerii Miejskiej. Dz. II Sztuka polska od roku 1850, Lw. 1908; Katalog ilustrowany wystawy sztuki współczesnej we Lwowie, Lw. 1894; Malarstwo pol. od XVI do XX w. Katalog; Muzeum Śląskie. Malarstwo polskie. Katalog zbiorów, Wr. 1967; Piątkowski H., Katalog Zbiorów TZSP w Warszawie, W. 1925; Przewodnik po wystawie TZSP nr 99 (Aleksandra Majerska, Kazimierz Pruszkowski), W. 1935 (reprod. Autoportretu, olej.), Sto pięćdziesiąt lat malarstwa polskiego w szkicach, W. 1919; Wiercińska, Katalog prac TZSP; Wystawy jubileusze 150-lecia ASP w Krakowie (1818–1968), Kr. 1969; – Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo pol., II; tenże, Sztuka Młodej Polski, Kr. 1963; Dużyk J., Sława panie Włodzimierzu, Opowieść o Włodzimierzu Tetmajerze, W. 1972; Dürr J., Ostatnie lata Witolda Pruszkowskiego, „Kur. Liter.-Nauk.” 1935 nr 5, 6 (dod. do „Ilustr. Kur. Codz.” nr 34 i 42); Majerska A., Witold Pruszkowski (1846–1890), „Sztuki Piękne” 1934 nr 3 s. 89–101; Malarstwo polskie. Modernizm, W. 1977; Nowak Z., Zbiory Leona Franciszka Goldberg-Górskiego, „Roczn. Muz. Narod. w W.” R. 10: 1966; Płażewska, Warsz. Salon A. Krywulta; Pol. życie artyst. w l. 1890–1914; toż w l. 1915–39; Popowski S., Z powodu zbiorowej wystawy artysty w Salonie A. U. Krywulta, „Bibl. Warsz.” 1897 t. 3 s. 511; Puciata-Pawłowska J., Jacek Malczewski, Wr.–W.–Kr. 1968; Trzebiński M., Pamiętnik malarza, Wr. 1958; – Bartoszewicz K., Witold Pruszkowski. Malarze krakowscy II, „Kraj” (Pet.) 1894 nr 42, 43, 44, 45, 46; tenże, Witold Pruszkowski, Sylwetka, „Przegl. Powsz.” 1895 nr 5, 6, 7, 8, 9, 10; Fedorowicz K., Ostatnie dni Witolda Pruszkowskiego, „Słowo Pol.” 1902 nr 123 s. 4–5; Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, Oprac. A. Ryszkiewicz, Źródła do dziejów sztuki polskiej, Wr. 1953 V; Leon Wyczółkowski. Listy i wspomnienia, Oprac. M. Twarowska. tamże, Wr. 1960 XI; Łuniński E., Do charakterystyki Witolda Pruszkowskiego, „Bibl. Warsz.” 1898 t. 1 s. 347; Mien J., Witold Pruszkowski. Wspomnienie przyjaciela, „Tyg. Illustr.” 1897 nr 32 s. 617; Tetmajer-Przerwa W., Noce letnie (Witold Pruszkowski. Wspomnienie pośmiertne), Kr. 1902 s. 25–36 (reprod. Autoportretu, rys.); – „Bluszcz” 1896 nr 45 s. 1 (W.T.B.); „Kraj” (Pet.) 1896 nr 41 s. 153 (Dział Liter.-Artyst.); „Tyg. Illustr.” 1896 nr 20 s. 397, 1897 nr 32 s. 634; – IS PAN: Mater. do Słown. Art. Pol.; Paraf. Św. Szczepana w Kr.: Liber copulatorum XII s. 148, Liber baptisatorum XVII s. 20.

Róża Biernacka

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
biogramy.pl

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Józef Wysocki

1809 - 1873-12-31
generał
 

Jerzy Włodzimierz Świrski

1882-04-05 - 1959-06-12
wiceadmirał
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Władysław Kosydarski

1884-12-27 - 1954-01-30
działacz ludowy
 

Wacław Stankiewicz

1866-04-23 - 1940-03-20
inżynier leśnik
 

Teofil Witold Staniszkis

1880-12-20 - 1941-11-21
agrotechnik
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.